Mình thì luôn thấy Đà Nẵng, mặc dù cũng là thành phố lớn nhưng mà các sự kiện, chương trình, hoạt động có quy mô và tầm cỡ thì luôn hạn chế. Vì vậy nên sau khi biết chương trình này ở Đà Nẵng thì mình cũng mong muốn được tham gia để vừa học thêm và vừa kết nối với anh/chị mentor và các bạn sinh viên tài năng ở Đà Nẵng luôn.

Chương trình sẽ chính thức bắt đầu từ tuần sau, và mình đã được đưa cho 2 bài articles để đọc và sẽ recap trên nền tảng mạng xã hội của mình và bên cạnh đó cũng có buổi Q&A với mentors để giải đáp thắc mắc. Chương trình sẽ kéo dài như vậy trong vòng 1 tháng, và sẽ chọn ra 20 bạn tham gia thực tập.

Và trong bài substack này mình sẽ viết lại những gì mình đã học được và mong rằng, dù bạn không tham gia được chương trình, cũng sẽ có thêm chút thông tin về Blockchain/Web3 và cụ thể là Solana trong bài viết này.

Dù sao thì rule của chương trình cũng là recap lên mạng xã hội, nên mình cũng mong nó sẽ reach được tới nhiều người nhất có thể, cho đỡ phí!

Lesson 0: Internet, Web 3.0, & Blockchain

Ai là người tạo nên Internet?

Chúng ta có thể tự hỏi ai là người tạo nên Internet, nhưng câu trả lời thì không nằm ở một cá nhân nào cụ thể, mà nó là sự đóng góp của rất nhiều các cá nhân tài năng và kiệt xuất.

Sự kiện đầu tiên đánh dấu cho cột mốc này là vào thập niên 1960s, đây là giai đoạn mà Mỹ vẫn đang trong quá trình chiến tranh lạnh với Liên Xô, và những người Mỹ, họ muốn tìm ra phương thức giao tiếp tốt và bền vững trước những vũ khí hạt nhân tối tân. Lúc đó những nhà nghiên cứu tại US Advanced Research Projects Agency (ARPA) đã tạo nên ARPANET, là mạng lưới đầu tiên giúp kết nối máy tính và cho phép chia sẻ dữ liệu với nhau.

Một bước ngoặt khác mạnh mẽ hơn là vào năm 1989 khi mà ông Tim Berners-Lee tạo ra World Wide Web (WWW) giúp cho các thông tin được kết nối với nhau thông qua hyperlinks (như này nè) và một bộ giao diện đồ hoạ giúp cho máy tính trở nên thân thiện và dễ dàng tiếp cận hơn với người dùng như chúng ta (lúc đó, máy tính khá kén người sử dụng – vì sự phức tạp, cồng kềnh, và đắt đỏ)

Và đó là bước đệm dẫn tới…

Web 1.0

Web 1.0 là web tĩnh, nơi mà người dùng chỉ có thể đọc, họ có thể truy cập và tìm kiếm thông tin, nhưng nhìn chung tính tương tác là thấp, và gần như là không có.

Mặc dù là còn thô sơ, và hạn chế, tuy nhiên web 1.0 cũng cho chúng ta thấy rằng tiềm năng phát triển trên Internet là vô cùng lớn. Và cũng đồng nghĩa với việc có thể kiếm được rất nhiều tiền từ nó.

Và chỗ nào có tiền. Chỗ đó có chúng ta – con người.

Các doanh nhân bắt đầu lên ý tưởng kinh doanh trên Internet và các nhà đầu tư thì rót tiền vào thứ mà họ tin rằng sẽ thay đổi nền kinh tế toàn cầu.

Và nó thật sự thay đổi. Đỉnh điểm là “bóng bóng dotcom” – là khi mà thị trường Mỹ và thế giới sụp đổ vì quá nhiều công ty công nghệ mọc lên, và chỉ cần có đuôi là .com thì hàng triệu đô được rót vào các công ty đó mặc dù họ không có lời và không có nền tảng kinh doanh vững chắc. Hàng tỷ đô la thất thoát, hàng ngàn công ty sụp đổ, hàng triệu người dân mất việc, rơi vào cảnh khốn khổ…

NHƯNG thế giới thì vẫn di chuyển, và những công ty sống sót sau đợt khủng hoảng này đã đặt nền móng cho Web 2.0

Web 2.0

Hay còn gọi là “social web” – đây là khi mà người dùng có thể tương tác 2 chiều với máy tính. Mọi người có thể giao tiếp, hợp tác, và giao thương trên mạng lưới internet nay đã phát triển lên một bậc mới.

Web 2.0 đã giúp cho người dùng là chúng ta có thể tự tạo và chia sẻ nội dung lên cho hàng triệu người dùng khác.

Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự tăng trưởng đột biến của các công ty công nghệ – những ông lớn biết nắm bắt xu thế và tận dụng được “dữ liệu” của người dùng để kiếm tiền và dần xây dựng quyền lực tuyệt đối trên thị trường.

Bạn có tài khoản Facebook, nó là của bạn, nhưng bạn cũng phụ thuộc vào nó. Vì 1 lí do nào đó, Facebook khoá bạn lại. Bạn cũng chịu.

Mình dùng Substack để viết. Rồi một ngày đẹp trời, Substack khoá mình. Mình cũng chịu.

Và cũng vì chính lí do này – khi mà quyền lực tập trung vào một số các công ty hàng đầu, thì người ta bắt đầu nghĩ đến một viễn cảnh, nơi mà mọi người tự mình bảo vệ, quản lí và lưu trữ dữ liệu của chính họ, mà không cần phải phụ thuộc vào bất kì thể chế nào.

Họ hướng tới một mô hình phi tập trung (decentralization) nơi mà

• dữ liệu là của bạn
• tài sản là của bạn
• định danh là của bạn

Bạn có quyền tự quyết về dữ liệu của bạn. Bạn là nhất!

Và đó là…

Web 3.0

Web 3.0 được xây dựng dựa trên công nghệ blockchain

Blockchain là một cuốn sổ cái kỹ thuật số (digital ledger), nơi mọi thông tin (giao dịch, dữ liệu) được ghi lại thành các khối (block), kết nối với nhau thành chuỗi (chain), và được lưu trữ phân tán trên nhiều máy tính (nodes) trong mạng lưới.

Cách Blockchain hoạt động

Một chuỗi liên kết blockchain đơn giản nhìn như sau:

Mỗi block sẽ có mã hash của chính nó và mã hash của khối trước nó, và mã hash này sẽ giúp cho các khối liên kết với nhau, bằng cách nhận diện nhau thông qua mã hash được ghi trên đó.

Vậy thì làm sao để thêm 1 block mới vào blockchain?

Nó cần sự đồng thuận từ mạng lưới blockchain. Và có 2 cơ chế đồng thuận phổ được biết đến, đó chính là Proof of Work (PoW) và Proof of Stake (PoS).

Đối với PoW, cơ chế chính nằm sau Bitcoin, các nodes (hay máy tính) sẽ cùng cạnh tranh với nhau để giải một bài toán và cái node đầu tiên giải được bài toán đó sẽ được ghi nhận và nhận thưởng bằng quyền lợi được đào (mine) thêm block mới vào chuỗi. Và những người này được gọi là miners.

Đối với PoS, cơ chế chính nằm sau Etherium và Solana, ở đây không quan trọng ai là người giải trước hay giải sau, mà nó phụ thuộc vào sự lựa chọn bằng thuật toán của hệ thống. Người nào có nhiều token đang stake nhất, sẽ có cơ hội cao hơn được chọn. Và những người này được biết đến là validators.

Có bao nhiêu loại Blockchain?

Blockchain có thể được chia thành 4 loại chính, tùy theo cách quản trị, quyền truy cập và mục đích sử dụng.

Public Blockchain

Là chuỗi blockchain công khai nơi mà ai cũng có thể tham gia xem và ghi thông tin lên blockchain. Ví dụ phổ biến nhất chính là Bitcoin, Etherium, và Solana,…

Trong bài này và các bài sau, mình chủ yếu tập trung vào public blockchain, và cụ thể sẽ là Solana các bạn nhé.

Còn lại

Ngoài public blockchain ra, ta còn có. private blockchain (được 1 số công ty hoặc tổ chức kiểm soát quyền truy cập và ghi dữ liệu), hybrid blockchain (kiểu lai giữa public và private) và cuối cùng là. consortium blockchain (chuỗi khối liên minh) – Được điều hành bởi một nhóm nhiều tổ chức cùng nhau quản lý blockchain thay vì một bên duy nhất.

Phần trên là phần kiến thức nền mà trong chương trình người ta không dạy và cung cấp thông tin, nên bản thân mình cũng tự tìm hiểu và viết lại cho mọi người. Mong là nó sẽ giúp ích được phần nào đó.

Nếu mọi người có bất kì thắc mắc nào hoặc câu hỏi, cứ để dưới comment hoặc inbox cho mình nhé. Trong trường hợp mình không trả lời được, mình sẽ hỏi các anh/chị mentors hỗ trợ.

Lesson 1: Staking & Validators

Lưu ý nhỏ trước khi bắt đầu, vì đây là chương trình mentoring chủ yếu về hệ sinh thái blockchain trên Solana, nên mình cũng chỉ tập trung ghi lại và thảo luận về hệ sinh thái này với các bạn. Còn về Bitcoin hay Etherium thì chúng ta sẽ bàn với nhau sau, nếu mọi người ủng hộ và quan tâm.

Trong lesson 0 ở trên, mình cũng có nói về 2 khái niệm chính, mà sẽ dùng lại trong phần này đó chính là Proof of Stake (PoS) và validators.

Vậy thì tại sao lại là 2 khái niệm này? Có lẽ bạn cũng như mình, trước khi tìm hiểu thì mình cũng chỉ nghe mang máng về Proof of Work và miners nhiều hơn, và cũng biết Bitcoin là chủ yếu.

Tuy nhiên, vì PoW có một số bất cập nhất định, nên sau này người ta có thêm PoS.

Vấn đề của PoW ở đây là việc:

1. Tiêu tốn tài nguyên & năng lượng

Bitcoin & PoW luôn được biết tới với việc tiêu tốn rất rất nhiều năng lượng, bởi 1 số lượng lớn các phần cứng hiện đại chạy liên tục 24/7 ở khắp nơi trên thế giới để đào cho được.

—> Solana thì tiêu thụ và tiêu tốn ít tài nguyên hơn, vì cơ chế PoS của nó

2. Tốc độ xử lí & scale

Đối với Bitcoin, nó chỉ có thể xử lí khoảng 5–7 giao dịch/giây (TPS) – và đó cũng là lí do mà nó không thể làm phương thức thanh toán được.

Còn với Solana thì là câu chuyện khác, với tốc độ thực tế khoảng 2,000–5,000 TPS

3. Tính ứng dụng

Nếu Bitcoin chỉ tập trung vào một mảng duy nhất và cũng là mảng nổi tiếng và là cơn sốt toàn cầu của nó là cryptocurrency (tiền điện tử/mã hoá) thì trên Solana, nền tảng này cho phép người dùng lập trình tự do với smart contract kèm theo hỗ trợ hệ sinh thái phát triển các dApps (decentralized applications – các ứng dụng phi tập trung) như:

• DeFi: các sàn DEX (Jupiter), lending, launchpad, stablecoin, yield farming…
• NFT: phát hành, giao dịch bộ sưu tập (Magic Eden, Tensor…).
• GameFi: game blockchain (Star Atlas, DeFi Land), tạo nền kinh tế số trong game.
• DAO: tổ chức tự trị phi tập trung, nơi mọi người cùng quản trị mạng lưới hoặc dự án (Marinade DAO).
• Thanh toán phi tập trung, SocialFi, tích hợp dữ liệu thực tế với Oracle, xây dựng bridge cross-chain…

Smart contract, hay thường được gọi trên Solana là “Program” là tập hợp những đoạn mã lập trình được lưu trữ trên blockchain Solana, tự động thực thi khi đáp ứng đủ điều kiện nhất định. Chúng có thể xử lý giao dịch, quản lý tài sản số, điều phối các ứng dụng DeFi, NFT, GameFi,…

Hệ sinh thái Solana

Proof of Stake (PoS)

Ở đoạn trên mình đã nói về cơ chế hoạt động của PoS, để tham gia vào Solana, bạn phải stake.

Vậy làm sao để stake và stake cho ai?

Bạn sẽ cần một stake account để bạn có thể uỷ quyền (delegate), tách (split), merge (sáp nhập), undelegate (huỷ uỷ quyền), và withdraw (rút).

Và việc của bạn sau khi có stake account là uỷ quyền SOL (đồng tiền chính trên hệ sinh thái Solana) cho validators. Và họ sẽ giúp bạn chịu trách nhiệm xác thực giao dịch và tạo khối mới trên Solana. Và Validator nào có càng nhiều stake, họ càng có nhiều cơ hội được chọn tạo block và nhận phần thưởng.

Tuy nhiên việc 1 hoặc 1 nhóm validator nào đó giữ quá nhiều stake cũng sẽ khiến cho tính phi tập trung trên Solana cũng bị ảnh hưởng. Và mình sẽ nói về việc chọn validator sau.

Tại sao tôi phải uỷ quyền stake cho validator? Tôi tự stake được không?

Câu trả lời là hoàn toàn được. Bạn có thể tự stake mà không cần qua validator, lúc đó, chính bản thân bạn là một validator trên Solana.

Tuy nhiên, như mình có nói ở trên, dựa trên cách hoạt động và cơ chế PoS của Solana, việc bạn có càng nhiều stake thì nó sẽ làm tăng cơ hội bạn được chọn tạo block và nhận phần thưởng.

Và bạn có chắc bạn có stake đủ nhiều để có hi vọng mỏng manh được chọn?

Mình tin là rất khó cho một cá nhân để có thể trở thành validator, vì nó costly và đồng thời cũng cần một hệ thống máy tính tân tiến và kết nối mạng ổn định.

Vậy validator mà bạn chọn kiếm tiền như thế nào trên Solana?

1. Staking rewards (Lợi nhuận từ việc stake)

Mỗi năm, Solana sẽ tạo ra thêm 1 lượng SOL mới và lượng SOL này được phân phối cho những người stake.

Và ở đây bạn sẽ nhận được về số phần thưởng tương ứng với số SOL bạn stake, và validator sẽ lấy 1 phần commission từ phần thưởng bạn nhận.

2. MEV Commission (Lợi nhuận từ sắp xếp giao dịch)

Đây là cách kiếm tiền nâng cao trên Solana, ở đây validators sẽ dùng phần mềm nâng cao để sắp xếp các giao dịch một cách có chiến lược để tối đa hoá lợi nhuận. Và bạn sẽ là người hưởng lợi vì cách này giúp bạn kiếm thêm nhiều tiền hơn, và họ cũng hưởng lợi từ phần hoa hồng trong phần thưởng của bạn.

3. Phí giao dịch

Các validator cũng kiếm được tiền dựa trên phí giao dịch cơ bản của bạn. Ngoài ra, các validator còn có thể kiếm thêm kha khá, nếu bạn trả phí ưu tiên (priority fees) để đẩy nhanh dịch vụ nhằm đảm bảo các giao dịch được xử lí nhanh hơn.

Tuy nhiên, validator chỉ nhận được 1 nửa, nửa còn lại sẽ bị “đốt” (burned, để đảm bảo kiểm soát lạm phát)

Có thể thấy validator đóng 1 phần rất quan trọng trong việc bạn có thể kiếm được như thế nào trên hệ sinh thái Solana. Vây,

Chọn validator như thế nào?

1. Hiệu suất hoạt động (Performance)

Ưu tiên những validator có thời gian hoạt động cao (uptime) và tỷ lệ bỏ sót khối (skip rate) thấp. Những validator hoạt động ổn định sẽ giúp bạn tối đa hóa phần thưởng nhận được, vì họ không bỏ lỡ cơ hội xác nhận giao dịch.

2. Uy tín và minh bạch (Reputation & Transparency)

Validator tốt là người chia sẻ rõ ràng dữ liệu hoạt động, tham gia vào các đề xuất quản trị, cập nhật thường xuyên, và phản hồi tích cực khi có câu hỏi từ người ủy quyền (delegators).

3. Giá trị và đóng góp cho hệ sinh thái (Values)

Bạn cũng có thể ưu tiên chọn các validator có giá trị phù hợp với bạn — ví dụ như các validator:

• hỗ trợ mã nguồn mở (open source),
• tài trợ các dự án cộng đồng,
• tổ chức sự kiện giáo dục,
• hoặc đóng góp vào hệ sinh thái theo những cách tích cực.

4. Tính phi tập trung (Decentralization)

Trên trang web của Solana, hiện tại có hơn 1,000+ validators và có 22 superminority.

22 superminority đó là những validators lớn nhất và chiếm hơn 1/3 số lượng stake của cả hệ sinh thái Solana, vì vậy mỗi quyết định họ đưa ra đều có sức ảnh hưởng rất lớn. Và khi đó tính phi tập trung bị “nguy hiểm”. Vì vậy mà ở đây, mình có đưa thêm vào (đúng hơn là học được) tính phi tập trung trong việc chọn validator. Vì đây cũng là một yếu tố quan trọng về tương lai của hệ sinh thái Solana.

Đó là gói gọn một số thông tin/kiến thức chính từ lesson 1: Staking & validators.

Ở Lesson 2 này, mình sẽ đi sâu hơn về tính phi tập trung và quyền lực trên hệ sinh thái Solana.

Lesson 2: Governance

Hơn cả lợi nhuận

Ở hệ sinh thái Solana, nơi hoạt động dựa trên cơ chế PoS, khi bạn stake, nó không chỉ đơn thuần là việc kiếm thêm thu nhập, mà việc bạn stake còn giúp góp phần bảo vệ mạng lưới Solana (cái này mình không rõ lắm) và bản thân bạn cũng đang nắm giữ một quyền lực chính trị trong hệ sinh thái: quyền biểu quyết.

Điều này xuất phát từ nguyên lí cơ bản mà mình có đề cập lúc đầu:

ai stake nhiều hơn thì có ảnh hưởng lớn hơn

Cụ thể hơn, staking thường đi kèm với quyền tham gia vào quá trình on-chain governance – tức là các quyết định phát triển của blockchain được đưa ra và thông qua trực tiếp trên chuỗi, không cần tổ chức trung gian.

Ví dụ, nếu có một đề xuất (proposal) muốn thay đổi phí giao dịch trong mạng lưới, thì những người nắm giữ stake sẽ là người được tham gia bỏ phiếu. Và khi bạn uỷ quyền stake cho validator, bạn còn ủy quyền cả quyền biểu quyết cho validator đó.

Điều này khiến việc chọn validator không chỉ ảnh hưởng đến phần thưởng staking, mà còn là chọn người đại diện cho bạn trong các quyết định quan trọng. Do đó, staking và governance luôn đi song hành: stake là quyền lực – và quyền lực thì luôn đi kèm trách nhiệm.

Tuy nhiên, không phải cứ stake SOL là bạn sẽ có quyền biểu quyết trong mọi quyết định trên Solana. Điều này còn tùy thuộc vào ngữ cảnh và cách mỗi tổ chức thiết kế hệ thống quản trị của họ. Có hai cấp độ cần phân biệt: governance ở cấp độ blockchain (toàn mạng Solana) và governance ở cấp độ DAO (các tổ chức tự trị trong hệ sinh thái).

Ở cấp độ blockchain, Solana hiện chưa có một cơ chế on-chain governance chung. Việc bạn stake SOL chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu suất bảo mật và phi tập trung hóa mạng lưới thông qua việc chọn validator. Tuy nhiên, một số đề xuất có thể tác động đến toàn hệ sinh thái — chẳng hạn thông qua cộng đồng các nhà phát triển lõi, nhưng hiện tại những thứ này phần lớn vẫn diễn ra off-chain.

Ngược lại, ở cấp độ DAO, quyền quản trị thường gắn liền với việc nắm giữ governance token của DAO đó. Đó có thể là một token riêng biệt do DAO phát hành, hoặc trong một số trường hợp là token gốc như SOL nếu DAO đó lựa chọn dùng SOL làm cơ sở bỏ phiếu. Nhưng thông thường, bạn cần nắm giữ token quản trị của DAO đó mới có quyền biểu quyết. Việc stake SOL không mặc định đồng nghĩa với việc bạn có thể tham gia tất cả DAO.

Về mặt kỹ thuật, để giữ governance token, bạn cần có một ví (wallet) như Phantom, Solflare,… Và nếu DAO đó hoạt động trên nền tảng SPL Governance – một tiêu chuẩn quản trị phổ biến trên Solana – thì quyền biểu quyết của bạn sẽ được ghi nhận và thực hiện thông qua các ứng dụng như Realms. Ở đó, bạn có thể tham gia các cuộc bỏ phiếu, xem lịch sử biểu quyết, và cả các đề xuất đang được thảo luận.

Vậy thì DAO là gì?

DAO (Decentralized Autonomous Organization) là một tổ chức vận hành không cần trung gian, mọi quyết định đều được đưa ra dựa trên biểu quyết của cộng đồng, thông qua hợp đồng thông minh.

Nhiều “DAO” tồn tại trên danh nghĩa, nhưng quyền lực vẫn tập trung vào một nhóm nhỏ sáng lập. Họ có thể giữ phần lớn token quản trị, hoặc kiểm soát quá trình bỏ phiếu thông qua các cơ chế kỹ thuật. Có nghĩa là, bạn hoàn toàn có thể tham gia một DAO, bỏ phiếu nhiệt tình, nhưng lá phiếu của bạn gần như không thay đổi kết quả cuối cùng. Vậy đó có còn là DAO nữa không?

Chính vì lý do đó, hệ sinh thái Solana đã phát triển một khung quản trị gọi là SPL Governance, và một nền tảng đi kèm có tên Realms – nơi bạn có thể xem tất cả các đề xuất, đọc phân tích, theo dõi ai biểu quyết cái gì và thậm chí tạo proposal nếu đủ điều kiện.

SPL Governance cho phép DAO thiết lập những quy tắc rõ ràng: như số token tối thiểu để gửi đề xuất, thời gian bỏ phiếu, và cơ chế thông qua. Nhờ đó, việc quản trị trở nên minh bạch và có thể kiểm chứng trực tiếp trên chuỗi.

Kết

Tạm thời những gì mình tìm hiểu được và cũng có tìm hiểu thêm là như vậy.

Mong rằng bạn thấy bài viết này cho bạn 1 chút thông tin hữu ích.

Bình luận

Như mình có nói ở đầu bài, nếu bạn có bất kì chỗ nào còn thắc mắc, hoặc có câu hỏi nào muốn hỏi thêm xoay quanh những gì chúng ta đã thảo luận. Hãy comment hoặc gửi tin nhắn cho mình nhé. Mình sẽ tổng hợp và hỏi lại các anh chị mentors, và chia sẻ lại với mọi người để chúng ta cùng nhau học tập.

Bản thân mình thì có một số câu hỏi sau, không biết mọi người có biết không và giúp mình với nha.

Tại sao việc tham gia stake trên Solana lại giúp duy trì và nâng cao sức khoẻ & độ bảo mật của mạng lưới?

Ở đây mình cũng đặt ra thêm 1 câu hỏi, liệu nói là “bảo mật” (security) có đúng không? khi mà đã xuất hiện chữ “minh bạch” (transparency)? Vì mình nghĩ dù là Solana hay các hệ sinh thái Blockchain khác thì các thông tin đều được public cả, vậy thì bảo mật liệu có đúng? hay một từ khác sẽ đúng hơn?

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.

Chúc bạn một ngày tốt lành!

Các bài viết tiếp theo về chủ đề Blockchain được mình chia sẻ trên LinkedIn cá nhân của mình. Mọi người đọc thêm trên đấy nếu thấy hứng thú về chủ đề này nhá.

Thân….

The post Blockchain 101: Web 3.0, PoS, Solana & More… appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

The Awaken – Sự tỉnh thức

Là sinh viên là một đặc quyền. Và cơ hội thì luôn mở cửa chào đón những tinh thần ham học hỏi và không ngại thử mình. Hãy tận dụng thời gian này để làm cho tuổi trẻ thật sâu sắc và đáng nhớ.

Mình luôn tin khoảng thời gian là sinh viên là khoảng thời gian mà mình có thể trải nghiệm, học, và làm một cách tự do nhất mà không có rào cản nào có thể ngăn mình khám phá dòng chảy kiến thức ngoài kia.

Và để cho tuổi trẻ của mình trở nên đáng nhớ hơn, và cũng phải nói rằng để cho nhà tuyển dụng nhớ về mình nhiều hơn; mình đã làm dự án, học chứng chỉ, làm tình nguyện, và thi startup. 2 năm qua, từ ngày mình trở thành tân sinh viên, là những ngày tháng thử sức và vươn mình ra khỏi những bài học ở trong trường lớp.

Và mình học được nhiều thứ.

NHƯNG, mình cũng nhận ra một thiếu sót lớn của mình, mà mình nghĩ là cực kì quan trọng, đặc biệt với những bạn hustle chạy 2-3 dự án cùng lúc (mình thì không extreme như vậy) đó là việc phản tư (reflect) những gì mình đã làm, và bài học quan trọng nhất mà mình rút ra được từ đó là gì.

Vì thế nên đây sẽ là series mà mình sẽ nhìn và ghi lại những hành trình mình đã đi qua – qua đó hi vọng không chỉ mỗi bản thân mình được học, mà còn là các bạn sinh viên khác, và nhà tuyển dụng để hiểu về điều em làm hơn.

The Context – Bối cảnh

2 tháng self-learn vừa qua, CÒN CÁI QUÁI GÌ ĐỌNG LẠI TRONG MÌNH VẬY?

Bản thân mình thấy mình là một người thích khám phá những điều mới lạ và học theo những điều đó (không thể nói rằng không có chút FOMO); mình học qua sách – vì ai cũng nói sách là kho tàng tri thức được dày công nghiên cứu bởi các chuyên gia, nhà khoa học, và giáo sư hàng đầu trong lĩnh vực của họ; mình học qua Youtube – vì ai cũng nói đây là thư viện của những khoá học miễn phí; mình học qua online platform (Udemy, Coursera,…) – vì ai cũng nói ở đây là nơi tổng hợp của những kĩ năng hàng đầu.

Việc mình tiếp xúc với một khối lượng kiến thức đáng kể hằng ngày khiến mình cảm thấy “productive” và không bị bỏ lại phía sau với các bạn đồng trang lứa.

Tuy nhiên, khi liên tục với push bản thân như vậy, mình cũng nhìn ra một số những “mặt tối” khi chúng ta phát triển sai cách.

1. Mình cảm thấy ngày hôm đó sẽ thật tồi tệ nếu mình không kiếm được kiến thức hay điều gì đó hay ho và mới mẻ.
2. Mình cảm thấy burn out, stress, các mối quan hệ dần trở nên tệ đi với người thân, và bạn bè.
3. Thời gian sài lap là xấp xỉ ~10 tiếng/ngày, nhưng liệu một nửa trong số đó có thật sự nằm ở việc “tìm” và “học”?
4. Cuối cùng, wtf is on my mind right now?

Đây là cái “tipping point” để mình nhận ra, mình đang học và tiếp thu kiến thức một cách toxic và sáo rỗng. Cái cảm giác “sướng” khi tiếp xúc hoặc nghe một điều gì đó mới là một dopamine tồi, và nó khiến cho cán cân của mình bị lệch đi khá nhiều.

Và đây là lúc mình biết, mình phải làm một cái gì đó khác, một cái vừa giúp mình giải quyết được vấn đề của mình, và vừa giúp mình xây dựng thêm một dự án hay ho.

The Exploration

Việc nhận định ra được “problem” mình đang gặp phải và thật sự nghĩ về nó là một chuyện. Vì việc bắt tay vào LÀM nó thì đòi hỏi sự quyết tâm hơn, và kỉ luật hơn rất nhiều.

Zero to One is always challenging right?

Ngoài ra, nó cũng làm mình nhớ về model mà mình đã học lỏm được từ Breaking into Product Management, về việc một hành động (behavior) nào đó của ta chỉ xảy ra khi có sự xuất hiện của 3 yếu tố này: Motivation (Động lực), Ability (Khả năng), và Prompts (Tín hiệu). Và nếu một trong 3 yếu tố này quá thấp, thì không có hành động nào sẽ xảy ra, và cũng chẳng có gì sẽ thay đổi.

Ở thời điểm đó, trong trường hợp của mình, mình nhận thấy:

1. Mình có động lực khá cao về vấn đề này. Vừa để giải quyết vấn đề của bản thân, vừa có việc làm để thời gian trôi qua không bị lãng phí.
2. Tuy là có động lực cao, nhưng khả năng của mình thì không có. Mình không biết nhiều về coding, mặc dù cũng có được tiếp xúc với Python, và SQL. Với những tiếp xúc cơ bản ấy, mà giờ phải thử build một cái prototype thì thật sự overwhelmed.

P/s: Nói đến đây, mình ngẫm lại thì mình có thể làm tốt hơn nhiều và rằng việc không có khả năng đôi khi không quá quan trọng. Vì,…

Nếu mình chịu mở lời, tìm kiếm sự giúp đỡ từ network của mình thì có lẽ câu chuyện đã khác. Trong một số dự án startup trước đó, mình được kết nối với các anh/chị học về AI và vì học AI nên chắc một phần nào đó họ cũng biết code, và có nhiều kinh nghiệm hơn mình ở lĩnh vực này.

Nếu nhờ sự giúp đỡ và thuyết phục được họ tham gia dự án với mình thì mình tin là mình còn có thể học được nhiều hơn nữa.

3. Việc thiếu prompts để trigger cái mong muốn của mình cũng là 1 yếu tố khiến cho idea “tỉ đô” này chỉ nằm trên giấy.

Fast forward

Bẫng 1 khoảng thời gian, cả thế giới (hoặc một vài cá nhân) cảm thấy hứng thú vì một khái niệm mới xuất hiện, và nó trở thành một hiện tượng – VIBE CODING

Việc Vibe coding trở nên rầm rộ, cùng với sự xuất hiện của các ứng dụng hỗ trợ xây dựng sản phẩm dùng AI như Bolt, Loveable, replit,… đã giúp làm tăng Ability của mình lên trong hành trình xây dựng một sản phẩm nho nhỏ cho bản thân.

Và nó cũng đồng thời là một cái prompt khiến mình nhận ra rằng đây là một cơ hội thật sự cho những người biết nắm bắt xu thế hiện tại.

Và khi 3 yếu tố này đồng thời xuất hiện.

BUMP.

I will make a $100,000 MRR application with zero coding knowledge by using AI. hahaha.

The Research – Vấn đề này có mỗi mình có thôi sao?

Khi bắt đầu một cái gì đó mới, mình luôn cảm thấy rào cản là rất lớn. Nó có thể không chỉ nằm ở mặt khả năng, mà đôi khi nó nằm ở niềm tin.

Mình có thật sự tin vào sản phẩm này không?

Và câu hỏi lớn hơn là…

Có ai ngoài mình tin vào sản phẩm này không?

Và chỉ có 1 cách duy nhất để biết được đó là nghiên cứu thị trường.

Desk research

1. Nhiều sinh viên khi đặt nhiều effort vào việc học nhưng không thấy được kết quả ngay lập tức (immediate results) cảm thấy bị chán nản vì không thấy được tiến độ học tập của mình

—> Điều này giúp mình hướng tới một cái app có thể ghi lại quá trình học tập, cụ thể là số giờ mà người học đã bỏ ra trong quá trình học tập.

Về mặt này, thì đa phần các app pomodoro thông thường cũng có, nó giúp người học ghi lại lịch sử học, và cũng ghi lại thời gian. Vì thế không thể nói đây là điểm khác biệt và là lợi thế cạnh tranh của app

Ở đây, mình có làm khác đi một chút, lúc đang suy nghĩ về vấn đề này, mình có nhớ lại một bài TED talks đã nghe từ lâu, về việc học môn kĩ năng mới thì sẽ tốn bao lâu?

Bài này được trình bày bởi ông Josh Kaufman với tiêu đề “The first 20 hours — how to learn anything”

So, by pre-committing to practicing whatever it is that you want to do for at least 20 hours, you will be able to overcome that initial frustration barrier and stick with the practice long enough to actually reap the rewards.

Vì vậy, để cho app khác đi một chút, chứ không dám nói đây là lợi thế gì cả, thì mình áp dụng nguyên tắc 20 giờ để học bất cứ thứ gì ở mức độ beginner cho một kỹ năng bất kì mà người học muốn trau dồi, đó có thể là coding, BA/PM, SAT, GMAT, guitar, ukelele, writing,…

2. Trong 1 số nghiên cứu khác, họ cũng chỉ ra rằng các bạn học sinh/sinh viên không đặt ra mục tiêu rõ ràng cho mỗi lần học thì thường sẽ bị struggle, bị phân tâm, cũng như có nhìn nhận rằng quá trình học của mình không được tốt.

—> Với thông tin này, mình cũng mong muốn phát triển tính năng đặt mục tiêu SMART ngay từ đầu, để người học có thể nhìn nhận rõ mục tiêu của mình là gì nếu trong quá trình học họ cảm thấy lạc lõng, và quên mất mục tiêu vì sao mình bắt đầu.

5 câu hỏi được dùng để giúp user đặt SMART goal là:

1. What do you want to learn?
2. How will you measure success? – Xác định xem như thế nào là ổn (i.e. pass exam, có portfolio,…)
3. How much time can you commit?
4. Why is this important to you?
5. When do you want to complete it?
6. Trong một số nghiên cứu khác, tác giả chỉ ra rằng các học sinh/sinh viên đều hiểu rõ tầm quan trọng của việc reflection và 85% đồng ý rằng nó giúp họ học tốt hơn. Tuy nhiên, vấn đề là khi nó không còn là một điều bắt buộc, tỉ lệ phản tư sau mỗi lần học cũng giảm theo

—> Mình cũng add tính năng reflection sau mỗi session học để người dùng có thể viết joural lại, nhưng cũng cố gắng tối ưu phần này, tránh không mất quá nhiều thời gian, làm khó người dùng vì sẽ tăng friction dẫn đến tình trạng user chọn skip journal.

Vì vậy hiện tại, sau mỗi lượt học, người dùng sẽ thấy 1 pop-up viết reflection cho phần học vừa rồi gồm 3 câu hỏi chính.

1. What did you learn today? (Bạn học được gì trong buổi học này?)
2. What went well, and what could be better? (Có chuyện gì tốt, và chuyện gì cần cải thiện thêm trong tương lai?)
3. What do you plan to learn in the next session? (Bạn dự định sẽ học gì vào lần sau?)

Mục đích của câu hỏi số 3 này, 1 phần sẽ giúp cho người học nghĩ trước về việc mình sẽ học gì vào lần sau, qua đó sẽ giúp tiến trình học trở nên thuận lợi hơn.

Primary research

Ngoài việc làm desk research, mình cũng có thực hiện một khảo sát nhỏ dành cho vòng tròn network của mình, những người thân thiết. Số lượng thì không phải quá nhiều, khoảng 30 người. Tuy nhiên, việc có thêm phần này cũng khiến mình tự tin hơn và cũng nghĩ rằng sẽ có những thông tin thú vị hơn và chính xác hơn so với việc làm desk research.

Một vài câu mà mình có hỏi để validate lại suy nghĩ của mình:

1. On average, how many hours do you think it takes you to feel comfortable as a beginner in a new skill? | Theo bạn, trung bình cần bao nhiêu giờ học để cảm thấy tự tin ở mức cơ bản với một kỹ năng mới?

—> 34.6% người khảo sát trả lời rằng họ nghĩ khoảng thời gian đó sẽ rơi vào khung 10-20 giờ

2. Have you ever measured or tracked the time you spent practicing a skill? | Bạn đã từng đo lường hoặc theo dõi thời gian học/luyện tập kỹ năng chưa?

—> 70% trả lời có còn 30% thì không.

Nối tiếp câu hỏi này, mình muốn biết cụ thể hơn họ đang dùng phương pháp nào để đo lường thời gian học tập/rèn luyện của họ.

3. If yes, what method did you use to track your learning time? | Nếu có, bạn đã sử dụng cách nào để theo dõi thời gian học?

—> xấp xỉ 50% người dùng sử dụng ứng dụng di động để đo lường kết quả

P/s: Ở đây, khi khảo sát xong mình cũng nhận thấy một thiếu sót mà mình nghĩ có thể làm tốt hơn, đó chính là đào sâu hơn về việc họ đang sử dụng ứng dụng nào, và họ có sử dụng nhiều hơn 1 ứng dụng để đo lường hay không?

Việc đặt thêm câu hỏi đó sẽ giúp mình thu hẹp được phạm vi các “đối thủ cạnh tranh” để thuận lợi cho việc phân tích sau này, thay vì phải mò mẫm và thử nhiều các app khác nhau.

Tiếp theo, với finding từ desk research rằng việc không thấy được tiến độ học tập của mình khiến các bạn HS/SV cảm thấy chán nản (discouraged). Vậy thì mình đặt ra một câu hỏi là: Liệu họ có cảm thấy có động lực hơn (motivated) khi đo lường/nhìn thấy quá trình học tập của mình không? (sử dụng thang đo từ 1-7)

—> Hơn 80% người khảo sát cho từ điểm 5 trở lên và có mean là 5.12

Đó là một vài câu hỏi điển hình trong phần khảo sát của mình.

Và tiếp tục, mình vẫn nghĩ nếu tốt hơn, mình nên có thêm 1-2 câu hỏi nữa để hiểu rõ hơn về việc viết reflection của người khảo sát sau quá trình học tập của họ, qua đó làm rõ hơn những thông tin mà mình thu thập được.

—> Bài học rút ra: Vào những lần sau, mình phải tối ưu các câu hỏi khảo sát hơn, mà dặc biệt là phải có pilot test trước cho 4-5 người để họ góp ý, qua đó mình sẽ chỉnh sửa thêm cho phù hợp và release bảng hoàn chỉnh.

Phân tích đối thủ cạnh tranh

Phải thừa nhận ngay từ đầu là phần này mình làm chưa được tốt lắm. Và việc xác định đâu là đối thủ cạnh tranh là các ứng dụng như thế nào cũng là một vấn đề, liệu nó là các app pomodoro, hay là các app viết journal, hay là những app khác mà mình chưa cover được?

Mình có thử tải các ứng dụng dạng pomodoro dành cho việc học tập như forest, focus plant, study bunny,…

Và bản thân mình cũng là người sử dụng app ghi chú, và cụ thể là Notion

Tóm lại, mình rút ra được ý cơ bản sau:

Các app Pomodoro chỉ tập trung vào thời gian, còn các app ghi chú lại quá phức tạp. Dường như không có gì kết nối được việc ‘học’ và việc ‘suy ngẫm’ (reflection) một cách đơn giản.

Problem Statement

“Người học cần một công cụ đơn giản để vừa theo dõi thời gian học tập một cách chủ động, vừa có không gian để suy ngẫm và ghi lại những gì đã học, giúp việc học trở nên sâu sắc và có mục đích hơn.”

Mục tiêu cốt lõi của mình là giúp người học, HỌC MỘT CÁCH CÓ CHỦ ĐÍCH – Learning with purpose.

Job to be Done

Vậy thì mục tiêu cốt lõi mà người dùng muốn đạt được là gì?

Theo mình, nó không chỉ nằm ở việc cảm thấy mình đang tiến bộ hằng ngày, và học được sâu hơn thông qua việc đặt mục tiêu rõ ràng, và reflect sau mỗi buổi học.

Mà nó còn là, theo lời từ Josh Kaufman:

In the beginning of learning anything new, you feel really stupid.

So the major barrier’s not intellectual, it’s emotional.

Việc học đối với mình không phải là chuyện ngày một, ngày hai, mà nó là cả một quá trình mà mình phải nhìn vào và xây dựng nên một hệ thống giúp mình học một cách tiến bộ, thay vì tập trung vào việc đạt được mục tiêu A,B, hay C.

JTBD ở đây không chỉ nằm ở functional – về việc cụ thể người dùng muốn làm mà nó còn nằm ở emotional – việc mà họ cảm thấy như thế nào trong và sau quá trình học tập trên app.

Và ngoài ra, social job cũng là một yếu tố quan trọng về việc người dùng muốn nhìn nhận, và muốn chia sẻ như thế nào về hành trình của mình. Vì dù sao, Việt Nam cũng là một quốc gia thiên về collectivism (Tính đồng loại)

The Blueprint – Những bước đầu tiên

Sau khi xác định được vấn đề cốt lõi, mình bắt đầu hình dung về người dùng của app. Mình đặt mình vào vị trí của họ và viết ra một vài câu chuyện đơn giản để định hướng cho việc thiết kế. Ví dụ:

As a university student preparing for final exams,
When I finish a long study session,
I want to quickly jot down the key concepts I’ve learned and any questions I still have,
So that I can feel a sense of progress and easily review what’s important later.

“Câu chuyện này đã giúp mình nhận ra rằng tính năng ‘ghi nhật ký’ (journaling) không chỉ là một ô để gõ chữ. Nó phải được tích hợp liền mạch ngay sau khi kết thúc một phiên học, như một phần tự nhiên của quá trình, để giúp người dùng ‘chốt lại’ kiến thức.”

As a self-learner studying a new skill online,
When I plan my week,
I want to track how many hours I actually spend on my courses versus how much I planned,
So that I can hold myself accountable and adjust my schedule realistically.

“Và câu chuyện này đã củng cố quyết định rằng tính năng ‘theo dõi thời gian’ (time tracking) phải thật đơn giản và trực quan. Nó không chỉ là một cái đồng hồ bấm giờ, mà là một công cụ giúp người dùng đối diện với thực tế và quản lý cam kết của bản thân.”

Với việc nghĩ ra một vài job stories như trên, mình bắt đầu sử dụng prompt và dùng Bolt để bắt đầu đặt những nền móng đầu tiên cho ứng dụng – Unlock – của mình.

P/s: Ở đây, khi nhìn lại mình biết là mình có skip qua 1 bước khác khá là quan trọng đó chính là wireframing/prototype. Thật ra mình cũng có thử sketch một vài ý tưởng lên Figma nhưng well, honestly nó không work tốt lắm như mình tưởng, vì mình còn khá mơ hồ về cái app “thành công” của mình

The Build – Tay mình dính bùn

Đến giai đoạn này rồi, thì việc chủ yếu của mình là trò chuyện cùng AI để cùng nó build lên một cái prototype ổn cho mình thôi.

Tech stack

Front end: Bolt

Back end: Supabase

Auth: Google Cloud Console

Ngoài ra, mình có sử dụng thêm Github để lưu code, dùng ChatGPT để hỗ trợ prompt và generate ideas

Và cuối cùng là sử dụng Netlify để publish.

All tools are completely free

Và đó là sự ra đời của Unlock – Progress made simple

Lesson learned – Điều mình “Unlock” được là…

1. Prioritization thực sự quan trọng

Trước khi build Unlock, mình có cơ hội được tham gia 2 cuộc thi startup và nó một phần nào đấy cũng liên quan đến việc build sản phẩm. Trong 2 lần đó, mình có một team gồm 2-3 bạn engineer giúp xây app. Và vì lúc đó mình chưa có trải nghiệm phát triển sản phẩm, mình luôn đưa ra thật nhiều các ý tưởng khác nhau và muốn team xây dựng được toàn bộ những tính năng ấy.

Và rồi khi nhận được prototype không giống với những gì mình mường tượng, mình lại cảm thấy họ thật là “chậm chạp”. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, khi một mình solo với các app này, với số lượng tokens giới hạn cho mỗi ngày, mình thực sự ngồi lại và cân nhắc toàn bộ những ý tưởng mình muốn đem vào app.

2. Sự không hoàn hảo là tất yếu

Việc hiểu được tầm quan trọng của prioritization cũng giúp mình hiểu ra, mình không thể nào xây dựng được một cái app hoàn hảo với tất cả những tính năng mình muốn và những tính năng đó phải chạy êm xui, không tí bug nào.

Cái mình cần là một phiên bản MVP và cố gắng release nó ra để người dùng cho feedback và cải tiến dần sản phẩm.

Build first, perfect later.

3. “Không cần biết code – Tao đã có AI”

Việc nghĩ rằng có Bolt rồi thì việc biết code là không cần thiết là hoàn toàn sai lầm. Việc không biết code khiến mình không thể có những sự điều chỉnh hợp lí và phù hợp, mà hoàn toàn phụ thuộc vào Bolt, và dù nó có “ngáo” thì mình cũng phải theo nó vì không thể nào làm khác đi được.

Trong thời đại này, việc biết code và học code là một điều cần có

Việc không biết code còn dẫn tới một yếu tố nữa, đó chính là scale. Khi sử dụng Bolt đến một mức nhất định, nó báo là “project size too large” và thế là mình hoảng. Việc phụ thuộc vào AI và giờ nó báo “mày quá lớn để tao nuôi mày rồi, tự làm tự ăn đi” Và thế là mình chết ngay.

Thế nên, kiểu gì thì cũng cần biết code, hay hiểu code thôi cũng là đủ rồi.

4. Công cụ chỉ là công cụ

Mình từng dành khá nhiều thời gian lên Youtube chỉ để tìm công cụ “tốt nhất” để bắt đầu. Mình biết đến Bolt, Loveable, Google Firebase Studio, Flutter, Cursor,…

Và rồi thay vì việc bắt tay vào làm, mình cứ đi so sánh giữa công cụ này với công cụ khác. Nó thật sự không quan trọng đến thế.

Lời khuyên của mình là hãy tìm hiểu trong 1 thời gian nhất định, và vớ một “em” mà bạn thấy phù hợp với mình nhất, mà theo mình chủ yếu là ở phần format, visual, này kia.

Càng dễ nhìn, và dễ sử dụng thì bạn dễ bắt đầu.

Well, cái post này quá dài rồi, hi vọng bạn sẽ thấy được những điều gì đó hay ho và hiểu thêm về dự án của mình.

Rất mong nhận được sự góp ý từ mọi người, và nếu có bất kì chia sẻ gì, đừng ngại comment bên dưới nhé.

Acknowledgement

Em xin gửi lời cảm ơn tới anh Sơn vì đã giới thiệu cho em biết về Bolt cũng như sẵn lòng có một buổi meeting hướng dẫn em bắt đầu và giải đáp các thắc mắc của em – một newbie đang tìm hiểu về Product Management. Cảm ơn anh!

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.

Chúc bạn một ngày tốt lành!

The post Từ con số 0 tới sản phẩm đầu tiên: Vibe Coding & Debugging appeared first on Nhat-Tan Nguyen.