Hi. Vừa rồi mình có tham gia một chương trình mentoring trong vòng 1 tháng về Blockchain được tổ chức bởi Superteam VN tại Đà Nẵng – nơi hiện tại mình đang sinh sống và học tập.
Mình thì luôn thấy Đà Nẵng, mặc dù cũng là thành phố lớn nhưng mà các sự kiện, chương trình, hoạt động có quy mô và tầm cỡ thì luôn hạn chế. Vì vậy nên sau khi biết chương trình này ở Đà Nẵng thì mình cũng mong muốn được tham gia để vừa học thêm và vừa kết nối với anh/chị mentor và các bạn sinh viên tài năng ở Đà Nẵng luôn.
Chương trình sẽ chính thức bắt đầu từ tuần sau, và mình đã được đưa cho 2 bài articles để đọc và sẽ recap trên nền tảng mạng xã hội của mình và bên cạnh đó cũng có buổi Q&A với mentors để giải đáp thắc mắc. Chương trình sẽ kéo dài như vậy trong vòng 1 tháng, và sẽ chọn ra 20 bạn tham gia thực tập.
Và trong bài substack này mình sẽ viết lại những gì mình đã học được và mong rằng, dù bạn không tham gia được chương trình, cũng sẽ có thêm chút thông tin về Blockchain/Web3 và cụ thể là Solana trong bài viết này.
Dù sao thì rule của chương trình cũng là recap lên mạng xã hội, nên mình cũng mong nó sẽ reach được tới nhiều người nhất có thể, cho đỡ phí!
Lesson 0: Internet, Web 3.0, & Blockchain
Ai là người tạo nên Internet?
Chúng ta có thể tự hỏi ai là người tạo nên Internet, nhưng câu trả lời thì không nằm ở một cá nhân nào cụ thể, mà nó là sự đóng góp của rất nhiều các cá nhân tài năng và kiệt xuất.
Sự kiện đầu tiên đánh dấu cho cột mốc này là vào thập niên 1960s, đây là giai đoạn mà Mỹ vẫn đang trong quá trình chiến tranh lạnh với Liên Xô, và những người Mỹ, họ muốn tìm ra phương thức giao tiếp tốt và bền vững trước những vũ khí hạt nhân tối tân. Lúc đó những nhà nghiên cứu tại US Advanced Research Projects Agency (ARPA) đã tạo nên ARPANET, là mạng lưới đầu tiên giúp kết nối máy tính và cho phép chia sẻ dữ liệu với nhau.
Một bước ngoặt khác mạnh mẽ hơn là vào năm 1989 khi mà ông Tim Berners-Lee tạo ra World Wide Web (WWW) giúp cho các thông tin được kết nối với nhau thông qua hyperlinks (như này nè) và một bộ giao diện đồ hoạ giúp cho máy tính trở nên thân thiện và dễ dàng tiếp cận hơn với người dùng như chúng ta (lúc đó, máy tính khá kén người sử dụng – vì sự phức tạp, cồng kềnh, và đắt đỏ)
Và đó là bước đệm dẫn tới…
Web 1.0
Web 1.0 là web tĩnh, nơi mà người dùng chỉ có thể đọc, họ có thể truy cập và tìm kiếm thông tin, nhưng nhìn chung tính tương tác là thấp, và gần như là không có.
Mặc dù là còn thô sơ, và hạn chế, tuy nhiên web 1.0 cũng cho chúng ta thấy rằng tiềm năng phát triển trên Internet là vô cùng lớn. Và cũng đồng nghĩa với việc có thể kiếm được rất nhiều tiền từ nó.
Và chỗ nào có tiền. Chỗ đó có chúng ta – con người.
Các doanh nhân bắt đầu lên ý tưởng kinh doanh trên Internet và các nhà đầu tư thì rót tiền vào thứ mà họ tin rằng sẽ thay đổi nền kinh tế toàn cầu.
Và nó thật sự thay đổi. Đỉnh điểm là “bóng bóng dotcom” – là khi mà thị trường Mỹ và thế giới sụp đổ vì quá nhiều công ty công nghệ mọc lên, và chỉ cần có đuôi là .com thì hàng triệu đô được rót vào các công ty đó mặc dù họ không có lời và không có nền tảng kinh doanh vững chắc. Hàng tỷ đô la thất thoát, hàng ngàn công ty sụp đổ, hàng triệu người dân mất việc, rơi vào cảnh khốn khổ…
NHƯNG thế giới thì vẫn di chuyển, và những công ty sống sót sau đợt khủng hoảng này đã đặt nền móng cho Web 2.0
Web 2.0
Hay còn gọi là “social web” – đây là khi mà người dùng có thể tương tác 2 chiều với máy tính. Mọi người có thể giao tiếp, hợp tác, và giao thương trên mạng lưới internet nay đã phát triển lên một bậc mới.
Web 2.0 đã giúp cho người dùng là chúng ta có thể tự tạo và chia sẻ nội dung lên cho hàng triệu người dùng khác.
Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự tăng trưởng đột biến của các công ty công nghệ – những ông lớn biết nắm bắt xu thế và tận dụng được “dữ liệu” của người dùng để kiếm tiền và dần xây dựng quyền lực tuyệt đối trên thị trường.
Bạn có tài khoản Facebook, nó là của bạn, nhưng bạn cũng phụ thuộc vào nó. Vì 1 lí do nào đó, Facebook khoá bạn lại. Bạn cũng chịu.
Mình dùng Substack để viết. Rồi một ngày đẹp trời, Substack khoá mình. Mình cũng chịu.
Và cũng vì chính lí do này – khi mà quyền lực tập trung vào một số các công ty hàng đầu, thì người ta bắt đầu nghĩ đến một viễn cảnh, nơi mà mọi người tự mình bảo vệ, quản lí và lưu trữ dữ liệu của chính họ, mà không cần phải phụ thuộc vào bất kì thể chế nào.
Họ hướng tới một mô hình phi tập trung (decentralization) nơi mà
- dữ liệu là của bạn
- tài sản là của bạn
- định danh là của bạn
Bạn có quyền tự quyết về dữ liệu của bạn. Bạn là nhất!
Và đó là…
Web 3.0
Web 3.0 được xây dựng dựa trên công nghệ blockchain
Blockchain là một cuốn sổ cái kỹ thuật số (digital ledger), nơi mọi thông tin (giao dịch, dữ liệu) được ghi lại thành các khối (block), kết nối với nhau thành chuỗi (chain), và được lưu trữ phân tán trên nhiều máy tính (nodes) trong mạng lưới.
Cách Blockchain hoạt động
Một chuỗi liên kết blockchain đơn giản nhìn như sau:
Mỗi block sẽ có mã hash của chính nó và mã hash của khối trước nó, và mã hash này sẽ giúp cho các khối liên kết với nhau, bằng cách nhận diện nhau thông qua mã hash được ghi trên đó.
Vậy thì làm sao để thêm 1 block mới vào blockchain?
Nó cần sự đồng thuận từ mạng lưới blockchain. Và có 2 cơ chế đồng thuận phổ được biết đến, đó chính là Proof of Work (PoW) và Proof of Stake (PoS).
Đối với PoW, cơ chế chính nằm sau Bitcoin, các nodes (hay máy tính) sẽ cùng cạnh tranh với nhau để giải một bài toán và cái node đầu tiên giải được bài toán đó sẽ được ghi nhận và nhận thưởng bằng quyền lợi được đào (mine) thêm block mới vào chuỗi. Và những người này được gọi là miners.
Đối với PoS, cơ chế chính nằm sau Etherium và Solana, ở đây không quan trọng ai là người giải trước hay giải sau, mà nó phụ thuộc vào sự lựa chọn bằng thuật toán của hệ thống. Người nào có nhiều token đang stake nhất, sẽ có cơ hội cao hơn được chọn. Và những người này được biết đến là validators.
Có bao nhiêu loại Blockchain?
Blockchain có thể được chia thành 4 loại chính, tùy theo cách quản trị, quyền truy cập và mục đích sử dụng.
Public Blockchain
Là chuỗi blockchain công khai nơi mà ai cũng có thể tham gia xem và ghi thông tin lên blockchain. Ví dụ phổ biến nhất chính là Bitcoin, Etherium, và Solana,…
Trong bài này và các bài sau, mình chủ yếu tập trung vào public blockchain, và cụ thể sẽ là Solana các bạn nhé.
Còn lại
Ngoài public blockchain ra, ta còn có. private blockchain (được 1 số công ty hoặc tổ chức kiểm soát quyền truy cập và ghi dữ liệu), hybrid blockchain (kiểu lai giữa public và private) và cuối cùng là. consortium blockchain (chuỗi khối liên minh) – Được điều hành bởi một nhóm nhiều tổ chức cùng nhau quản lý blockchain thay vì một bên duy nhất.
Phần trên là phần kiến thức nền mà trong chương trình người ta không dạy và cung cấp thông tin, nên bản thân mình cũng tự tìm hiểu và viết lại cho mọi người. Mong là nó sẽ giúp ích được phần nào đó.
Nếu mọi người có bất kì thắc mắc nào hoặc câu hỏi, cứ để dưới comment hoặc inbox cho mình nhé. Trong trường hợp mình không trả lời được, mình sẽ hỏi các anh/chị mentors hỗ trợ.
Lesson 1: Staking & Validators
Lưu ý nhỏ trước khi bắt đầu, vì đây là chương trình mentoring chủ yếu về hệ sinh thái blockchain trên Solana, nên mình cũng chỉ tập trung ghi lại và thảo luận về hệ sinh thái này với các bạn. Còn về Bitcoin hay Etherium thì chúng ta sẽ bàn với nhau sau, nếu mọi người ủng hộ và quan tâm.
Trong lesson 0 ở trên, mình cũng có nói về 2 khái niệm chính, mà sẽ dùng lại trong phần này đó chính là Proof of Stake (PoS) và validators.
Vậy thì tại sao lại là 2 khái niệm này? Có lẽ bạn cũng như mình, trước khi tìm hiểu thì mình cũng chỉ nghe mang máng về Proof of Work và miners nhiều hơn, và cũng biết Bitcoin là chủ yếu.
Tuy nhiên, vì PoW có một số bất cập nhất định, nên sau này người ta có thêm PoS.
Vấn đề của PoW ở đây là việc:
- Tiêu tốn tài nguyên & năng lượng
Bitcoin & PoW luôn được biết tới với việc tiêu tốn rất rất nhiều năng lượng, bởi 1 số lượng lớn các phần cứng hiện đại chạy liên tục 24/7 ở khắp nơi trên thế giới để đào cho được.
—> Solana thì tiêu thụ và tiêu tốn ít tài nguyên hơn, vì cơ chế PoS của nó
- Tốc độ xử lí & scale
Đối với Bitcoin, nó chỉ có thể xử lí khoảng 5–7 giao dịch/giây (TPS) – và đó cũng là lí do mà nó không thể làm phương thức thanh toán được.
Còn với Solana thì là câu chuyện khác, với tốc độ thực tế khoảng 2,000–5,000 TPS
- Tính ứng dụng
Nếu Bitcoin chỉ tập trung vào một mảng duy nhất và cũng là mảng nổi tiếng và là cơn sốt toàn cầu của nó là cryptocurrency (tiền điện tử/mã hoá) thì trên Solana, nền tảng này cho phép người dùng lập trình tự do với smart contract kèm theo hỗ trợ hệ sinh thái phát triển các dApps (decentralized applications – các ứng dụng phi tập trung) như:
- DeFi: các sàn DEX (Jupiter), lending, launchpad, stablecoin, yield farming…
- NFT: phát hành, giao dịch bộ sưu tập (Magic Eden, Tensor…).
- GameFi: game blockchain (Star Atlas, DeFi Land), tạo nền kinh tế số trong game.
- DAO: tổ chức tự trị phi tập trung, nơi mọi người cùng quản trị mạng lưới hoặc dự án (Marinade DAO).
- Thanh toán phi tập trung, SocialFi, tích hợp dữ liệu thực tế với Oracle, xây dựng bridge cross-chain…
Smart contract, hay thường được gọi trên Solana là “Program” là tập hợp những đoạn mã lập trình được lưu trữ trên blockchain Solana, tự động thực thi khi đáp ứng đủ điều kiện nhất định. Chúng có thể xử lý giao dịch, quản lý tài sản số, điều phối các ứng dụng DeFi, NFT, GameFi,…
Hệ sinh thái Solana
Proof of Stake (PoS)
Ở đoạn trên mình đã nói về cơ chế hoạt động của PoS, để tham gia vào Solana, bạn phải stake.
Vậy làm sao để stake và stake cho ai?
Bạn sẽ cần một stake account để bạn có thể uỷ quyền (delegate), tách (split), merge (sáp nhập), undelegate (huỷ uỷ quyền), và withdraw (rút).
Và việc của bạn sau khi có stake account là uỷ quyền SOL (đồng tiền chính trên hệ sinh thái Solana) cho validators. Và họ sẽ giúp bạn chịu trách nhiệm xác thực giao dịch và tạo khối mới trên Solana. Và Validator nào có càng nhiều stake, họ càng có nhiều cơ hội được chọn tạo block và nhận phần thưởng.
Tuy nhiên việc 1 hoặc 1 nhóm validator nào đó giữ quá nhiều stake cũng sẽ khiến cho tính phi tập trung trên Solana cũng bị ảnh hưởng. Và mình sẽ nói về việc chọn validator sau.
Tại sao tôi phải uỷ quyền stake cho validator? Tôi tự stake được không?
Câu trả lời là hoàn toàn được. Bạn có thể tự stake mà không cần qua validator, lúc đó, chính bản thân bạn là một validator trên Solana.
Tuy nhiên, như mình có nói ở trên, dựa trên cách hoạt động và cơ chế PoS của Solana, việc bạn có càng nhiều stake thì nó sẽ làm tăng cơ hội bạn được chọn tạo block và nhận phần thưởng.
Và bạn có chắc bạn có stake đủ nhiều để có hi vọng mỏng manh được chọn?
Mình tin là rất khó cho một cá nhân để có thể trở thành validator, vì nó costly và đồng thời cũng cần một hệ thống máy tính tân tiến và kết nối mạng ổn định.
Vậy validator mà bạn chọn kiếm tiền như thế nào trên Solana?
- Staking rewards (Lợi nhuận từ việc stake)
Mỗi năm, Solana sẽ tạo ra thêm 1 lượng SOL mới và lượng SOL này được phân phối cho những người stake.
Và ở đây bạn sẽ nhận được về số phần thưởng tương ứng với số SOL bạn stake, và validator sẽ lấy 1 phần commission từ phần thưởng bạn nhận.
- MEV Commission (Lợi nhuận từ sắp xếp giao dịch)
Đây là cách kiếm tiền nâng cao trên Solana, ở đây validators sẽ dùng phần mềm nâng cao để sắp xếp các giao dịch một cách có chiến lược để tối đa hoá lợi nhuận. Và bạn sẽ là người hưởng lợi vì cách này giúp bạn kiếm thêm nhiều tiền hơn, và họ cũng hưởng lợi từ phần hoa hồng trong phần thưởng của bạn.
- Phí giao dịch
Các validator cũng kiếm được tiền dựa trên phí giao dịch cơ bản của bạn. Ngoài ra, các validator còn có thể kiếm thêm kha khá, nếu bạn trả phí ưu tiên (priority fees) để đẩy nhanh dịch vụ nhằm đảm bảo các giao dịch được xử lí nhanh hơn.
Tuy nhiên, validator chỉ nhận được 1 nửa, nửa còn lại sẽ bị “đốt” (burned, để đảm bảo kiểm soát lạm phát)
Có thể thấy validator đóng 1 phần rất quan trọng trong việc bạn có thể kiếm được như thế nào trên hệ sinh thái Solana. Vây,
Chọn validator như thế nào?
- Hiệu suất hoạt động (Performance)
Ưu tiên những validator có thời gian hoạt động cao (uptime) và tỷ lệ bỏ sót khối (skip rate) thấp. Những validator hoạt động ổn định sẽ giúp bạn tối đa hóa phần thưởng nhận được, vì họ không bỏ lỡ cơ hội xác nhận giao dịch.
- Uy tín và minh bạch (Reputation & Transparency)
Validator tốt là người chia sẻ rõ ràng dữ liệu hoạt động, tham gia vào các đề xuất quản trị, cập nhật thường xuyên, và phản hồi tích cực khi có câu hỏi từ người ủy quyền (delegators).
- Giá trị và đóng góp cho hệ sinh thái (Values)
Bạn cũng có thể ưu tiên chọn các validator có giá trị phù hợp với bạn — ví dụ như các validator:
- hỗ trợ mã nguồn mở (open source),
- tài trợ các dự án cộng đồng,
- tổ chức sự kiện giáo dục,
- hoặc đóng góp vào hệ sinh thái theo những cách tích cực.
- Tính phi tập trung (Decentralization)
Trên trang web của Solana, hiện tại có hơn 1,000+ validators và có 22 superminority.
22 superminority đó là những validators lớn nhất và chiếm hơn 1/3 số lượng stake của cả hệ sinh thái Solana, vì vậy mỗi quyết định họ đưa ra đều có sức ảnh hưởng rất lớn. Và khi đó tính phi tập trung bị “nguy hiểm”. Vì vậy mà ở đây, mình có đưa thêm vào (đúng hơn là học được) tính phi tập trung trong việc chọn validator. Vì đây cũng là một yếu tố quan trọng về tương lai của hệ sinh thái Solana.
Đó là gói gọn một số thông tin/kiến thức chính từ lesson 1: Staking & validators.
Ở Lesson 2 này, mình sẽ đi sâu hơn về tính phi tập trung và quyền lực trên hệ sinh thái Solana.
Lesson 2: Governance
Hơn cả lợi nhuận
Ở hệ sinh thái Solana, nơi hoạt động dựa trên cơ chế PoS, khi bạn stake, nó không chỉ đơn thuần là việc kiếm thêm thu nhập, mà việc bạn stake còn giúp góp phần bảo vệ mạng lưới Solana (cái này mình không rõ lắm) và bản thân bạn cũng đang nắm giữ một quyền lực chính trị trong hệ sinh thái: quyền biểu quyết.
Điều này xuất phát từ nguyên lí cơ bản mà mình có đề cập lúc đầu:
ai stake nhiều hơn thì có ảnh hưởng lớn hơn
Cụ thể hơn, staking thường đi kèm với quyền tham gia vào quá trình on-chain governance – tức là các quyết định phát triển của blockchain được đưa ra và thông qua trực tiếp trên chuỗi, không cần tổ chức trung gian.
Ví dụ, nếu có một đề xuất (proposal) muốn thay đổi phí giao dịch trong mạng lưới, thì những người nắm giữ stake sẽ là người được tham gia bỏ phiếu. Và khi bạn uỷ quyền stake cho validator, bạn còn ủy quyền cả quyền biểu quyết cho validator đó.
Điều này khiến việc chọn validator không chỉ ảnh hưởng đến phần thưởng staking, mà còn là chọn người đại diện cho bạn trong các quyết định quan trọng. Do đó, staking và governance luôn đi song hành: stake là quyền lực – và quyền lực thì luôn đi kèm trách nhiệm.
Tuy nhiên, không phải cứ stake SOL là bạn sẽ có quyền biểu quyết trong mọi quyết định trên Solana. Điều này còn tùy thuộc vào ngữ cảnh và cách mỗi tổ chức thiết kế hệ thống quản trị của họ. Có hai cấp độ cần phân biệt: governance ở cấp độ blockchain (toàn mạng Solana) và governance ở cấp độ DAO (các tổ chức tự trị trong hệ sinh thái).
Ở cấp độ blockchain, Solana hiện chưa có một cơ chế on-chain governance chung. Việc bạn stake SOL chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu suất bảo mật và phi tập trung hóa mạng lưới thông qua việc chọn validator. Tuy nhiên, một số đề xuất có thể tác động đến toàn hệ sinh thái — chẳng hạn thông qua cộng đồng các nhà phát triển lõi, nhưng hiện tại những thứ này phần lớn vẫn diễn ra off-chain.
Ngược lại, ở cấp độ DAO, quyền quản trị thường gắn liền với việc nắm giữ governance token của DAO đó. Đó có thể là một token riêng biệt do DAO phát hành, hoặc trong một số trường hợp là token gốc như SOL nếu DAO đó lựa chọn dùng SOL làm cơ sở bỏ phiếu. Nhưng thông thường, bạn cần nắm giữ token quản trị của DAO đó mới có quyền biểu quyết. Việc stake SOL không mặc định đồng nghĩa với việc bạn có thể tham gia tất cả DAO.
Về mặt kỹ thuật, để giữ governance token, bạn cần có một ví (wallet) như Phantom, Solflare,… Và nếu DAO đó hoạt động trên nền tảng SPL Governance – một tiêu chuẩn quản trị phổ biến trên Solana – thì quyền biểu quyết của bạn sẽ được ghi nhận và thực hiện thông qua các ứng dụng như Realms. Ở đó, bạn có thể tham gia các cuộc bỏ phiếu, xem lịch sử biểu quyết, và cả các đề xuất đang được thảo luận.
Vậy thì DAO là gì?
DAO (Decentralized Autonomous Organization) là một tổ chức vận hành không cần trung gian, mọi quyết định đều được đưa ra dựa trên biểu quyết của cộng đồng, thông qua hợp đồng thông minh.
Nhiều “DAO” tồn tại trên danh nghĩa, nhưng quyền lực vẫn tập trung vào một nhóm nhỏ sáng lập. Họ có thể giữ phần lớn token quản trị, hoặc kiểm soát quá trình bỏ phiếu thông qua các cơ chế kỹ thuật. Có nghĩa là, bạn hoàn toàn có thể tham gia một DAO, bỏ phiếu nhiệt tình, nhưng lá phiếu của bạn gần như không thay đổi kết quả cuối cùng. Vậy đó có còn là DAO nữa không?
Chính vì lý do đó, hệ sinh thái Solana đã phát triển một khung quản trị gọi là SPL Governance, và một nền tảng đi kèm có tên Realms – nơi bạn có thể xem tất cả các đề xuất, đọc phân tích, theo dõi ai biểu quyết cái gì và thậm chí tạo proposal nếu đủ điều kiện.
SPL Governance cho phép DAO thiết lập những quy tắc rõ ràng: như số token tối thiểu để gửi đề xuất, thời gian bỏ phiếu, và cơ chế thông qua. Nhờ đó, việc quản trị trở nên minh bạch và có thể kiểm chứng trực tiếp trên chuỗi.
Kết
Tạm thời những gì mình tìm hiểu được và cũng có tìm hiểu thêm là như vậy.
Mong rằng bạn thấy bài viết này cho bạn 1 chút thông tin hữu ích.
Bình luận
Như mình có nói ở đầu bài, nếu bạn có bất kì chỗ nào còn thắc mắc, hoặc có câu hỏi nào muốn hỏi thêm xoay quanh những gì chúng ta đã thảo luận. Hãy comment hoặc gửi tin nhắn cho mình nhé. Mình sẽ tổng hợp và hỏi lại các anh chị mentors, và chia sẻ lại với mọi người để chúng ta cùng nhau học tập.
Bản thân mình thì có một số câu hỏi sau, không biết mọi người có biết không và giúp mình với nha.
Tại sao việc tham gia stake trên Solana lại giúp duy trì và nâng cao sức khoẻ & độ bảo mật của mạng lưới?
Ở đây mình cũng đặt ra thêm 1 câu hỏi, liệu nói là “bảo mật” (security) có đúng không? khi mà đã xuất hiện chữ “minh bạch” (transparency)? Vì mình nghĩ dù là Solana hay các hệ sinh thái Blockchain khác thì các thông tin đều được public cả, vậy thì bảo mật liệu có đúng? hay một từ khác sẽ đúng hơn?
Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.
Chúc bạn một ngày tốt lành!
Các bài viết tiếp theo về chủ đề Blockchain được mình chia sẻ trên LinkedIn cá nhân của mình. Mọi người đọc thêm trên đấy nếu thấy hứng thú về chủ đề này nhá.
Thân….
Leave a Reply