Một buổi tối thứ 7, bạn đèo người yêu trên chiếc xe quen thuộc, chạy trên con đường quen thuộc, vừa đi vừa rôm rả chuyện trò về cuộc sống.

Nào là chuyện ông A, bà B, thằng cu C, con D… Có chuyện bạn đã nghe rồi, có chuyện thì mới tinh

Chủ đề này nối sang chủ đề khác, và rõ ràng là bạn có một cô người yêu rất thích kể và rất thích chia sẻ.

Dù câu chuyện có ra sao thì cái ôm từ phía sau vẫn là một cảm giác tuyệt vời. Với bạn, chỉ thế thôi cũng đã đủ.

Rồi trong lúc cô ấy vẫn ôm bạn, miệng say sưa kể hết chuyện này đến chuyện khác, chủ đề bỗng rẽ sang hướng khác.”

Lần này thì không còn là chuyện của người khác nữa, mà là chuyện của chính bạn.

“Anh có mỡ bụng rồi nè!”

Câu nói đủ để bạn hiểu rằng lần này mình chính là tâm điểm. Bạn buộc phải tập trung lắng nghe. Vì cô ấy. Vì chính bạn. Vì một buổi tối thứ 7.

Sau buổi tối thứ 7 ấy, bạn về nhà. Nhưng có gì đó lạ lắm

Bạn tràn trề quyết tâm cho một thân hình rắn chắc hơn, chuẩn chỉnh hơn, và khoẻ mạnh hơn nữa. Có thể nói, tinh thần ấy chẳng khác gì những người lính trong phim Mưa Đỏ. Bạn sẵn sàng dốc hết sức mình, từng ngày, để giữ vững niềm tin và mục tiêu phía trước.

Động lực của bạn lúc này đang cao vút trời. Và khi bạn khao khát một điều gì đó, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được điều đó.

Mạng xã hội của bạn bỗng tràn ngập quảng cáo phòng gym, voucher, khuyến mãi…

Đây là một tín hiệu mạnh để hích bạn đi tập.

Bạn đăng ký ngay và bắt đầu đi tập. Nhưng hành trình không suôn sẻ như bạn tưởng: gần nhà chẳng có phòng gym nào ‘ổn’, thế là bạn phải chạy xe 20 phút mới tới nơi. Thêm nữa, bạn là sinh viên năm cuối, thời gian eo hẹp (hay ít ra bạn tự nhủ thế), nhưng vì đây là điều quan trọng, bạn chấp nhận dậy sớm từ 5h30 sáng mỗi ngày.

Chưa hết, là sinh viên thì tiền cũng hạn chế, thuê PT là chuyện xa vời, bạn đành tự học, tự mò mẫm từng động tác.

Không sao cả. Tất cả những khó khăn đó chỉ là muỗi so với quyết tâm của bạn. Bạn có quyết tâm cao độ. Bạn có một tín hiệu rõ ràng.

Hành trình luyện tập

Ngày đầu tiên, dù khó khăn lắm bạn mới lết ra khỏi giường. Bạn chạy tới phòng tập và bắt đầu với những bài tập cơ bản mà hôm qua vừa xem trên YouTube.

Ngày thứ hai, cơ thể bạn có chút uể oải, nhưng vẫn đủ ổn để tiếp tục. Mới ngày 2 thôi mà, bỏ cuộc sớm thế thì nghe có vẻ… hèn quá, bạn tự nhủ.

Ngày thứ ba, những cơn đau nhói bắt đầu xuất hiện ở ngực và tay sau. Nhưng thay vì lo lắng, bạn coi đó là tín hiệu tốt – cơ bắp đang phát triển. Niềm tin tăng lên, bạn hăng hái tập tiếp.

Ngày thứ tư, cơ thể bạn bắt đầu phản kháng: mỏi nhừ, mất ngủ vì phải dậy quá sớm. Bạn do dự một lúc rồi buông xuôi, nghỉ một hôm để nạp lại năng lượng. Tập thể dục thể thao là chuyện cả đời mà, nhỉ?

Ngày thứ năm, soi gương thấy bụng vẫn mỡ, ngực vẫn lép, tay vẫn nhỏ. Bạn hơi nản, nhưng nhờ lời động viên của người yêu tối qua, bạn gắng gượng tiếp tục.

Ngày thứ sáu, sự chán nản thật sự ập đến. Tập mãi chẳng nâng thêm được ký nào, bài mới thì chưa biết, cơ thể vẫn đau nhức. Bạn bắt đầu tự hỏi: đây là cơ bắp đang phát triển, hay mình tập sai bét cả rồi?

Ngày thứ bảy, bạn chính thức buông xuôi. Mệt mỏi, chán nản, chưa thấy kết quả đâu, bạn huỷ luôn gói đăng ký. May thay, đó chỉ là gói dùng thử 7 ngày miễn phí (ưu đãi cho sinh viên), nên bạn chẳng mất đồng nào. Thở phào nhẹ nhõm, bạn vui vẻ về nhà, và tự nhủ: ‘Có chút mỡ bụng thì cũng đâu sao.’

Câu chuyện vừa rồi chỉ là một ví dụ minh hoạ — rất có thể bạn cũng từng trải qua điều tương tự trong cuộc sống.

Bạn có quyết tâm, bạn cũng nhận được tín hiệu rõ ràng từ vũ trụ. Vậy mà cuối cùng mọi thứ vẫn không đi tới đâu. Nó bỗng trở thành một gánh nặng, cản trở bạn làm những việc tưởng như cực kì quan trọng: tập thể dục / hoàn thành bài tập / hay bắt đầu một thói quen mới.

Và thế là sự chán nản, mệt mỏi, nghi ngờ bản thân là điều khó tránh.

Việc bạn từ bỏ tập gym hoặc là từ bỏ làm 1 điều gì đó mà bạn thấy bản thân đã có quyết tâm cao chót vót không phải hoàn toàn là lỗi của bạn.

Vì có động lực thôi… là chưa đủ. Nó chỉ là 1 trong những yếu tố cần thiết để bạn có thể bắt đầu hoặc duy trì 1 hành động cụ thể của bạn thôi.

Trong bài viết này, mình muốn giới thiệu cho bạn một mô hình hành vi rất thú vị được phát triển bởi Tiến sĩ BJ Fogg tại Đại học Stanford. Đó chính là mô hình

Fogg Behavior Model

Mô hình này rất đơn giản: để một hành vi xảy ra, thì tại thời điểm đó phải có đủ ba yếu tố đồng thời: Động lực (Motivation), Tín hiệu kích hoạt (Prompt), và Khả năng (Ability).

Công thức: B = MAP.

Điều quan trọng cần nhớ: nếu hành vi không xảy ra, thì chắc chắn ít nhất một trong ba yếu tố trên đang bị thiếu.

Quay lại ví dụ lúc nãy: bạn có động lực mạnh mẽ (Motivation cao), bạn cũng có tín hiệu rõ ràng (voucher giảm giá cho sinh viên). Nhưng bạn lại thiếu Ability.

Thiếu kinh nghiệm tập gym, chỉ mới xem vài video trên YouTube.

Chưa kể đến rào cản: phải dậy sớm lúc 5h, phải chạy xe 20 phút mới đến phòng tập.
Thế là Ability càng giảm, dẫn đến hành vi… dừng lại.

Mô hình này không chỉ đúng với chuyện tập thể thao, mà còn có thể áp dụng cho gần như mọi khía cạnh trong đời sống.

Ví dụ về chuyện học tiếng Anh

Mình có nền tảng nhất định, thậm chí mình đã từng thi IELTS ba lần. Ở giai đoạn đầu, đọc được vài đoạn văn cấp A1 thôi cũng khiến mình vui. Nhưng khi nâng lên C1/C2, mọi thứ trở nên quá sức: cứ vài câu là phải tra một loạt từ vựng, đọc được 200 chữ là nản. Rồi tự trách bản thân yếu kém.

Vấn đề ở đây không phải do mình thiếu động lực, mà do mình đẩy Ability quá nhanh. Đúng là ‘dục tốc bất đạt’.

Và không chỉ nằm ở việc thiếu khả năng, vẫn có các trường hợp ta thiếu đi động lực và tín hiệu khiến cho hành vi của ta không được thực hiện.

Ví dụ về chuyện đọc sách

Mình có nhiều sách ở nhà, từ sách giấy đến Kindle. Nhưng hầu như mình cũng không đọc nhiều lắm. Mặc dù mình có đặt lịch dành thời gian cho việc đọc, cũng như có đủ khả năng để đọc hiểu → nhưng lại thiếu Motivation (Động lực).

P.S. Mình có review 1 chút về 2 quyển sách trinh thám tâm lý của Freida McFadden.

Ví dụ về chuyện uống nước

Về chuyện uống nước, ta đều biết uống trung bình khoảng 2 lít mỗi ngày là tốt (dù điều này vẫn còn nhiều tranh cãi).
Khả năng uống nước? Chắc chắn ai cũng có.
Động lực? Mình cũng có, và mình cũng tin rằng uống đủ nước sẽ giúp mình tập trung học tốt hơn, tránh tình trạng thiếu nước.

Nhưng vì không có ai nhắc nhở, mình thường quên mất chuyện này → tức là thiếu Prompt (Tín hiệu).

À, thêm một lưu ý nhỏ về việc uống nước. Mình thường nghe một số bạn nói rằng khát rồi mới uống. Nhưng theo mình, lúc đó là khi cơ thể đã báo động thiếu nước rồi. Và chẳng có lý do gì phải đợi tới lúc đó mới uống cả. Tốt nhất là cứ uống đều, với lượng vừa đủ.

Và một khi hành động không xảy ra thì đó chính là lúc bạn đang trì hoãn.

Một trong những tác hại lớn nhất của trì hoãn (ít nhất với mình) là stress.
Người ta hay nói stress đến vì khối lượng công việc quá nhiều. Nhưng thật ra, stress thường đến từ việc ta có những thứ quan trọng cần làm… mà vẫn chưa làm nó.

Và chính điều đó mới gây ra stress. Với mình, stress thậm chí còn là một trong những yếu tố dẫn đến bệnh liên quan đến thần kinh, mình sẽ chia sẻ sau.

Chủ đề về trì hoãn hi vọng cũng sẽ sớm được chia sẻ với mọi người tại vì mình cũng chưa có đủ kinh nghiệm, trải nghiệm, và kiến thức để viết về nó.

P.S. Viết là 1 trong những kĩ năng mình muốn học trong năm 2025

Giải pháp

Vậy làm thế nào để ta có thể vượt qua được sự trì hoãn và thực hiện 1 hành vi mà ta mong muốn?

Quay lại với Fogg Behavior Model, mình đã có 1 lưu ý quan trọng rằng:

Nếu hành vi không xảy ra, thì chắc chắn ít nhất một trong ba yếu tố trên đang bị thiếu.

Vậy thì ở đây ta có 2 việc cần làm. Đầu tiên, xác định cụ thể yếu tố nào đang bị thiếu khiến cho hành động của ta không được thực hiện. Thứ hai, sau khi đã xác định được rồi, thì hãy làm mọi cách cho nó xuất hiện cùng lúc với 1 hoặc 2 yếu tố còn lại.

Giờ ta hãy cùng nhau đi qua 3 trường hợp cơ bản của vấn đề này nhé.

1. Thiếu động lực

Thiếu động lực là 1 trong những vấn đề hóc búa và vì vậy nên nó cũng phổ biến. Lên tìm kiếm Google, YouTube hay ChatGPT ta có một danh sách các việc giúp ta tăng động lực 1 cách đáng kể.

Và chắc bạn cũng sẽ có cách riêng cho bản thân mình.

Nên ở đây mình cũng không có gì để nói. Mình nghĩ khi muốn làm 1 việc gì đó ta hứng thú thì không có gì để nói, vì ta chắc chắn có động lực làm điều đó.

Vậy còn với những việc mà ta không muốn đụng tay vào thì sao?

Theo mình, ta cần nghĩ xa hơn về mục đích sau cùng của việc đó.

Việc tìm động lực để làm 1 việc gì đó cũng là 1 vấn đề thường thấy. Hi vọng rằng mình có thể chia sẻ tốt hơn về chủ đề này trong tương lai.

2. Thiếu tín hiệu

Theo mình đây là yếu tố dễ nhất mà ta có thể khắc phục. Vì khi ta đã có đủ khả năng và động lực thì đôi khi không cần có tín hiệu nhắc nhở ta vẫn tự giác hành động.

Vì thế ta không nên để tín hiệu cản trở.

Một số cách đơn giản mà ai cũng có thể làm được đó là ghi chú lại trên giấy, hoặc tạo nhắc nhở trên điện thoại hoặc cả hai.

3. Thiếu khả năng

Đây là cái mình hay gặp nhất. Mình tự học rất nhiều và học đa dạng tài liệu và hình thức, cũng như là chủ đề. Yup. Dân Kinh tế là vậy hoặc mình là vậy.

P.S. Topic thời gian này mình đang tìm hiểu là Blockchain

Một trong những khó khăn lớn nhất của việc tự học là bạn phải có khả năng đánh gía mức độ phù hợp của nội dung học với trình độ của bạn. Đôi lúc có những bài phân tích quá chuyên sâu khiến bạn cảm thấy chùn bước và nghi ngờ về khả năng của mình.

Nhưng mà việc học ngày nay cũng đã dễ thở hơn khá nhiều nhờ sự giúp đỡ của AI, ta có thể nhờ nó giải thích 1 số ý mà ta không hiểu. Nhưng 1 lần nữa, dù có là AI thì đối với 1 topic quá khó ngay từ ban đầu, bạn cũng sẽ khó mà lưu trữ được kiến thức.

Vậy nên, có 1 công thức cho việc này, đó là ‘‘The 4% Rule”, quy luật 4% trong học tập và rèn luyện kỹ năng.

Quy luật này cho rằng điểm tối ưu để ta vượt qua năng lực hiện tại của mình khoảng 4%. Nó vừa khả thi, nhưng cũng vừa thử thách ta phải suy ngẫm về vấn đề đó.

Nhưng làm sao để biết được bài tập này 4% khó hơn bài tập mình đã làm?

Thực tế thì đây chỉ là 1 con số bạn nên tham khảo, ý tưởng chính vẫn là việc đừng chỉ tập trung vào những việc mình dễ dàng hoàn thành cũng như đừng tốn thời gian cho những việc nằm ngoài khả năng hiện tại của bản thân.

Để xác định được điểm nên dừng lại, với 1 bài tập cụ thể bạn có thể thử bỏ thêm thời gian cho vấn đề đó hơn so với bài thông thường. Nếu sau quá trình tập trung và thử nhiều cách khác nhau mà chưa giải quyết được vấn đề, ta có thể cho rằng nó đang vượt quá năng lực hiện tại.

Và thời gian là bao nhiêu, công sức bỏ ra bao nhiêu là phù hợp. Thì 1 lần nữa mình nghĩ nó sẽ tuỳ thuộc vào mỗi người. Mình cũng không có công thức chung nào cho vấn đề này.

Kết

Sau 1 hồi luyên thuyên về đủ những thứ ảo ảo thì hi vọng là đâu đó bạn sẽ thấy nó có ích. Bài viết đã dài và mình cũng quan ngại liệu bạn có đọc hết bài hay không. Dù sao thì cũng cảm ơn bạn vì đã dành thời gian lướt qua chiếc blog này.

CTA (Call-To-Action) – Lời kêu gọi hành động của mình là:

Nếu lần sau bạn cảm thấy bạn thân mình trì hoãn mà không thực hiện một điều gì đó. Hãy thử nghĩ xem yếu tố nào đang cản trở bạn, đó là vì bạn không có đủ động lực?Không có tín hiệu rõ ràng? Không có đủ khả năng để thực hiện?

Và bạn cũng đừng lo lắng nếu mình chưa thực hiện điều mà mình mong muốn. Có lẽ đó cũng là một tín hiệu cho thấy thời điểm chưa phù hợp, có lẽ quyết tâm bạn chưa đủ hoặc khả năng của bạn cần được mài giũa nhiều hơn. Hãy vững tin!

Have a nice day, reader!

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.

Chúc bạn một ngày tốt lành!

P.S. Mô hình trên cũng được mình áp dụng vào 1 project xây dựng sản phẩm số sử dụng AI để vibe-code

The post Tại sao ta trì hoãn? Có động lực thôi là chưa đủ! appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Mình thì luôn thấy Đà Nẵng, mặc dù cũng là thành phố lớn nhưng mà các sự kiện, chương trình, hoạt động có quy mô và tầm cỡ thì luôn hạn chế. Vì vậy nên sau khi biết chương trình này ở Đà Nẵng thì mình cũng mong muốn được tham gia để vừa học thêm và vừa kết nối với anh/chị mentor và các bạn sinh viên tài năng ở Đà Nẵng luôn.

Chương trình sẽ chính thức bắt đầu từ tuần sau, và mình đã được đưa cho 2 bài articles để đọc và sẽ recap trên nền tảng mạng xã hội của mình và bên cạnh đó cũng có buổi Q&A với mentors để giải đáp thắc mắc. Chương trình sẽ kéo dài như vậy trong vòng 1 tháng, và sẽ chọn ra 20 bạn tham gia thực tập.

Và trong bài substack này mình sẽ viết lại những gì mình đã học được và mong rằng, dù bạn không tham gia được chương trình, cũng sẽ có thêm chút thông tin về Blockchain/Web3 và cụ thể là Solana trong bài viết này.

Dù sao thì rule của chương trình cũng là recap lên mạng xã hội, nên mình cũng mong nó sẽ reach được tới nhiều người nhất có thể, cho đỡ phí!

Lesson 0: Internet, Web 3.0, & Blockchain

Ai là người tạo nên Internet?

Chúng ta có thể tự hỏi ai là người tạo nên Internet, nhưng câu trả lời thì không nằm ở một cá nhân nào cụ thể, mà nó là sự đóng góp của rất nhiều các cá nhân tài năng và kiệt xuất.

Sự kiện đầu tiên đánh dấu cho cột mốc này là vào thập niên 1960s, đây là giai đoạn mà Mỹ vẫn đang trong quá trình chiến tranh lạnh với Liên Xô, và những người Mỹ, họ muốn tìm ra phương thức giao tiếp tốt và bền vững trước những vũ khí hạt nhân tối tân. Lúc đó những nhà nghiên cứu tại US Advanced Research Projects Agency (ARPA) đã tạo nên ARPANET, là mạng lưới đầu tiên giúp kết nối máy tính và cho phép chia sẻ dữ liệu với nhau.

Một bước ngoặt khác mạnh mẽ hơn là vào năm 1989 khi mà ông Tim Berners-Lee tạo ra World Wide Web (WWW) giúp cho các thông tin được kết nối với nhau thông qua hyperlinks (như này nè) và một bộ giao diện đồ hoạ giúp cho máy tính trở nên thân thiện và dễ dàng tiếp cận hơn với người dùng như chúng ta (lúc đó, máy tính khá kén người sử dụng – vì sự phức tạp, cồng kềnh, và đắt đỏ)

Và đó là bước đệm dẫn tới…

Web 1.0

Web 1.0 là web tĩnh, nơi mà người dùng chỉ có thể đọc, họ có thể truy cập và tìm kiếm thông tin, nhưng nhìn chung tính tương tác là thấp, và gần như là không có.

Mặc dù là còn thô sơ, và hạn chế, tuy nhiên web 1.0 cũng cho chúng ta thấy rằng tiềm năng phát triển trên Internet là vô cùng lớn. Và cũng đồng nghĩa với việc có thể kiếm được rất nhiều tiền từ nó.

Và chỗ nào có tiền. Chỗ đó có chúng ta – con người.

Các doanh nhân bắt đầu lên ý tưởng kinh doanh trên Internet và các nhà đầu tư thì rót tiền vào thứ mà họ tin rằng sẽ thay đổi nền kinh tế toàn cầu.

Và nó thật sự thay đổi. Đỉnh điểm là “bóng bóng dotcom” – là khi mà thị trường Mỹ và thế giới sụp đổ vì quá nhiều công ty công nghệ mọc lên, và chỉ cần có đuôi là .com thì hàng triệu đô được rót vào các công ty đó mặc dù họ không có lời và không có nền tảng kinh doanh vững chắc. Hàng tỷ đô la thất thoát, hàng ngàn công ty sụp đổ, hàng triệu người dân mất việc, rơi vào cảnh khốn khổ…

NHƯNG thế giới thì vẫn di chuyển, và những công ty sống sót sau đợt khủng hoảng này đã đặt nền móng cho Web 2.0

Web 2.0

Hay còn gọi là “social web” – đây là khi mà người dùng có thể tương tác 2 chiều với máy tính. Mọi người có thể giao tiếp, hợp tác, và giao thương trên mạng lưới internet nay đã phát triển lên một bậc mới.

Web 2.0 đã giúp cho người dùng là chúng ta có thể tự tạo và chia sẻ nội dung lên cho hàng triệu người dùng khác.

Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự tăng trưởng đột biến của các công ty công nghệ – những ông lớn biết nắm bắt xu thế và tận dụng được “dữ liệu” của người dùng để kiếm tiền và dần xây dựng quyền lực tuyệt đối trên thị trường.

Bạn có tài khoản Facebook, nó là của bạn, nhưng bạn cũng phụ thuộc vào nó. Vì 1 lí do nào đó, Facebook khoá bạn lại. Bạn cũng chịu.

Mình dùng Substack để viết. Rồi một ngày đẹp trời, Substack khoá mình. Mình cũng chịu.

Và cũng vì chính lí do này – khi mà quyền lực tập trung vào một số các công ty hàng đầu, thì người ta bắt đầu nghĩ đến một viễn cảnh, nơi mà mọi người tự mình bảo vệ, quản lí và lưu trữ dữ liệu của chính họ, mà không cần phải phụ thuộc vào bất kì thể chế nào.

Họ hướng tới một mô hình phi tập trung (decentralization) nơi mà

• dữ liệu là của bạn
• tài sản là của bạn
• định danh là của bạn

Bạn có quyền tự quyết về dữ liệu của bạn. Bạn là nhất!

Và đó là…

Web 3.0

Web 3.0 được xây dựng dựa trên công nghệ blockchain

Blockchain là một cuốn sổ cái kỹ thuật số (digital ledger), nơi mọi thông tin (giao dịch, dữ liệu) được ghi lại thành các khối (block), kết nối với nhau thành chuỗi (chain), và được lưu trữ phân tán trên nhiều máy tính (nodes) trong mạng lưới.

Cách Blockchain hoạt động

Một chuỗi liên kết blockchain đơn giản nhìn như sau:

Mỗi block sẽ có mã hash của chính nó và mã hash của khối trước nó, và mã hash này sẽ giúp cho các khối liên kết với nhau, bằng cách nhận diện nhau thông qua mã hash được ghi trên đó.

Vậy thì làm sao để thêm 1 block mới vào blockchain?

Nó cần sự đồng thuận từ mạng lưới blockchain. Và có 2 cơ chế đồng thuận phổ được biết đến, đó chính là Proof of Work (PoW) và Proof of Stake (PoS).

Đối với PoW, cơ chế chính nằm sau Bitcoin, các nodes (hay máy tính) sẽ cùng cạnh tranh với nhau để giải một bài toán và cái node đầu tiên giải được bài toán đó sẽ được ghi nhận và nhận thưởng bằng quyền lợi được đào (mine) thêm block mới vào chuỗi. Và những người này được gọi là miners.

Đối với PoS, cơ chế chính nằm sau Etherium và Solana, ở đây không quan trọng ai là người giải trước hay giải sau, mà nó phụ thuộc vào sự lựa chọn bằng thuật toán của hệ thống. Người nào có nhiều token đang stake nhất, sẽ có cơ hội cao hơn được chọn. Và những người này được biết đến là validators.

Có bao nhiêu loại Blockchain?

Blockchain có thể được chia thành 4 loại chính, tùy theo cách quản trị, quyền truy cập và mục đích sử dụng.

Public Blockchain

Là chuỗi blockchain công khai nơi mà ai cũng có thể tham gia xem và ghi thông tin lên blockchain. Ví dụ phổ biến nhất chính là Bitcoin, Etherium, và Solana,…

Trong bài này và các bài sau, mình chủ yếu tập trung vào public blockchain, và cụ thể sẽ là Solana các bạn nhé.

Còn lại

Ngoài public blockchain ra, ta còn có. private blockchain (được 1 số công ty hoặc tổ chức kiểm soát quyền truy cập và ghi dữ liệu), hybrid blockchain (kiểu lai giữa public và private) và cuối cùng là. consortium blockchain (chuỗi khối liên minh) – Được điều hành bởi một nhóm nhiều tổ chức cùng nhau quản lý blockchain thay vì một bên duy nhất.

Phần trên là phần kiến thức nền mà trong chương trình người ta không dạy và cung cấp thông tin, nên bản thân mình cũng tự tìm hiểu và viết lại cho mọi người. Mong là nó sẽ giúp ích được phần nào đó.

Nếu mọi người có bất kì thắc mắc nào hoặc câu hỏi, cứ để dưới comment hoặc inbox cho mình nhé. Trong trường hợp mình không trả lời được, mình sẽ hỏi các anh/chị mentors hỗ trợ.

Lesson 1: Staking & Validators

Lưu ý nhỏ trước khi bắt đầu, vì đây là chương trình mentoring chủ yếu về hệ sinh thái blockchain trên Solana, nên mình cũng chỉ tập trung ghi lại và thảo luận về hệ sinh thái này với các bạn. Còn về Bitcoin hay Etherium thì chúng ta sẽ bàn với nhau sau, nếu mọi người ủng hộ và quan tâm.

Trong lesson 0 ở trên, mình cũng có nói về 2 khái niệm chính, mà sẽ dùng lại trong phần này đó chính là Proof of Stake (PoS) và validators.

Vậy thì tại sao lại là 2 khái niệm này? Có lẽ bạn cũng như mình, trước khi tìm hiểu thì mình cũng chỉ nghe mang máng về Proof of Work và miners nhiều hơn, và cũng biết Bitcoin là chủ yếu.

Tuy nhiên, vì PoW có một số bất cập nhất định, nên sau này người ta có thêm PoS.

Vấn đề của PoW ở đây là việc:

1. Tiêu tốn tài nguyên & năng lượng

Bitcoin & PoW luôn được biết tới với việc tiêu tốn rất rất nhiều năng lượng, bởi 1 số lượng lớn các phần cứng hiện đại chạy liên tục 24/7 ở khắp nơi trên thế giới để đào cho được.

—> Solana thì tiêu thụ và tiêu tốn ít tài nguyên hơn, vì cơ chế PoS của nó

2. Tốc độ xử lí & scale

Đối với Bitcoin, nó chỉ có thể xử lí khoảng 5–7 giao dịch/giây (TPS) – và đó cũng là lí do mà nó không thể làm phương thức thanh toán được.

Còn với Solana thì là câu chuyện khác, với tốc độ thực tế khoảng 2,000–5,000 TPS

3. Tính ứng dụng

Nếu Bitcoin chỉ tập trung vào một mảng duy nhất và cũng là mảng nổi tiếng và là cơn sốt toàn cầu của nó là cryptocurrency (tiền điện tử/mã hoá) thì trên Solana, nền tảng này cho phép người dùng lập trình tự do với smart contract kèm theo hỗ trợ hệ sinh thái phát triển các dApps (decentralized applications – các ứng dụng phi tập trung) như:

• DeFi: các sàn DEX (Jupiter), lending, launchpad, stablecoin, yield farming…
• NFT: phát hành, giao dịch bộ sưu tập (Magic Eden, Tensor…).
• GameFi: game blockchain (Star Atlas, DeFi Land), tạo nền kinh tế số trong game.
• DAO: tổ chức tự trị phi tập trung, nơi mọi người cùng quản trị mạng lưới hoặc dự án (Marinade DAO).
• Thanh toán phi tập trung, SocialFi, tích hợp dữ liệu thực tế với Oracle, xây dựng bridge cross-chain…

Smart contract, hay thường được gọi trên Solana là “Program” là tập hợp những đoạn mã lập trình được lưu trữ trên blockchain Solana, tự động thực thi khi đáp ứng đủ điều kiện nhất định. Chúng có thể xử lý giao dịch, quản lý tài sản số, điều phối các ứng dụng DeFi, NFT, GameFi,…

Hệ sinh thái Solana

Proof of Stake (PoS)

Ở đoạn trên mình đã nói về cơ chế hoạt động của PoS, để tham gia vào Solana, bạn phải stake.

Vậy làm sao để stake và stake cho ai?

Bạn sẽ cần một stake account để bạn có thể uỷ quyền (delegate), tách (split), merge (sáp nhập), undelegate (huỷ uỷ quyền), và withdraw (rút).

Và việc của bạn sau khi có stake account là uỷ quyền SOL (đồng tiền chính trên hệ sinh thái Solana) cho validators. Và họ sẽ giúp bạn chịu trách nhiệm xác thực giao dịch và tạo khối mới trên Solana. Và Validator nào có càng nhiều stake, họ càng có nhiều cơ hội được chọn tạo block và nhận phần thưởng.

Tuy nhiên việc 1 hoặc 1 nhóm validator nào đó giữ quá nhiều stake cũng sẽ khiến cho tính phi tập trung trên Solana cũng bị ảnh hưởng. Và mình sẽ nói về việc chọn validator sau.

Tại sao tôi phải uỷ quyền stake cho validator? Tôi tự stake được không?

Câu trả lời là hoàn toàn được. Bạn có thể tự stake mà không cần qua validator, lúc đó, chính bản thân bạn là một validator trên Solana.

Tuy nhiên, như mình có nói ở trên, dựa trên cách hoạt động và cơ chế PoS của Solana, việc bạn có càng nhiều stake thì nó sẽ làm tăng cơ hội bạn được chọn tạo block và nhận phần thưởng.

Và bạn có chắc bạn có stake đủ nhiều để có hi vọng mỏng manh được chọn?

Mình tin là rất khó cho một cá nhân để có thể trở thành validator, vì nó costly và đồng thời cũng cần một hệ thống máy tính tân tiến và kết nối mạng ổn định.

Vậy validator mà bạn chọn kiếm tiền như thế nào trên Solana?

1. Staking rewards (Lợi nhuận từ việc stake)

Mỗi năm, Solana sẽ tạo ra thêm 1 lượng SOL mới và lượng SOL này được phân phối cho những người stake.

Và ở đây bạn sẽ nhận được về số phần thưởng tương ứng với số SOL bạn stake, và validator sẽ lấy 1 phần commission từ phần thưởng bạn nhận.

2. MEV Commission (Lợi nhuận từ sắp xếp giao dịch)

Đây là cách kiếm tiền nâng cao trên Solana, ở đây validators sẽ dùng phần mềm nâng cao để sắp xếp các giao dịch một cách có chiến lược để tối đa hoá lợi nhuận. Và bạn sẽ là người hưởng lợi vì cách này giúp bạn kiếm thêm nhiều tiền hơn, và họ cũng hưởng lợi từ phần hoa hồng trong phần thưởng của bạn.

3. Phí giao dịch

Các validator cũng kiếm được tiền dựa trên phí giao dịch cơ bản của bạn. Ngoài ra, các validator còn có thể kiếm thêm kha khá, nếu bạn trả phí ưu tiên (priority fees) để đẩy nhanh dịch vụ nhằm đảm bảo các giao dịch được xử lí nhanh hơn.

Tuy nhiên, validator chỉ nhận được 1 nửa, nửa còn lại sẽ bị “đốt” (burned, để đảm bảo kiểm soát lạm phát)

Có thể thấy validator đóng 1 phần rất quan trọng trong việc bạn có thể kiếm được như thế nào trên hệ sinh thái Solana. Vây,

Chọn validator như thế nào?

1. Hiệu suất hoạt động (Performance)

Ưu tiên những validator có thời gian hoạt động cao (uptime) và tỷ lệ bỏ sót khối (skip rate) thấp. Những validator hoạt động ổn định sẽ giúp bạn tối đa hóa phần thưởng nhận được, vì họ không bỏ lỡ cơ hội xác nhận giao dịch.

2. Uy tín và minh bạch (Reputation & Transparency)

Validator tốt là người chia sẻ rõ ràng dữ liệu hoạt động, tham gia vào các đề xuất quản trị, cập nhật thường xuyên, và phản hồi tích cực khi có câu hỏi từ người ủy quyền (delegators).

3. Giá trị và đóng góp cho hệ sinh thái (Values)

Bạn cũng có thể ưu tiên chọn các validator có giá trị phù hợp với bạn — ví dụ như các validator:

• hỗ trợ mã nguồn mở (open source),
• tài trợ các dự án cộng đồng,
• tổ chức sự kiện giáo dục,
• hoặc đóng góp vào hệ sinh thái theo những cách tích cực.

4. Tính phi tập trung (Decentralization)

Trên trang web của Solana, hiện tại có hơn 1,000+ validators và có 22 superminority.

22 superminority đó là những validators lớn nhất và chiếm hơn 1/3 số lượng stake của cả hệ sinh thái Solana, vì vậy mỗi quyết định họ đưa ra đều có sức ảnh hưởng rất lớn. Và khi đó tính phi tập trung bị “nguy hiểm”. Vì vậy mà ở đây, mình có đưa thêm vào (đúng hơn là học được) tính phi tập trung trong việc chọn validator. Vì đây cũng là một yếu tố quan trọng về tương lai của hệ sinh thái Solana.

Đó là gói gọn một số thông tin/kiến thức chính từ lesson 1: Staking & validators.

Ở Lesson 2 này, mình sẽ đi sâu hơn về tính phi tập trung và quyền lực trên hệ sinh thái Solana.

Lesson 2: Governance

Hơn cả lợi nhuận

Ở hệ sinh thái Solana, nơi hoạt động dựa trên cơ chế PoS, khi bạn stake, nó không chỉ đơn thuần là việc kiếm thêm thu nhập, mà việc bạn stake còn giúp góp phần bảo vệ mạng lưới Solana (cái này mình không rõ lắm) và bản thân bạn cũng đang nắm giữ một quyền lực chính trị trong hệ sinh thái: quyền biểu quyết.

Điều này xuất phát từ nguyên lí cơ bản mà mình có đề cập lúc đầu:

ai stake nhiều hơn thì có ảnh hưởng lớn hơn

Cụ thể hơn, staking thường đi kèm với quyền tham gia vào quá trình on-chain governance – tức là các quyết định phát triển của blockchain được đưa ra và thông qua trực tiếp trên chuỗi, không cần tổ chức trung gian.

Ví dụ, nếu có một đề xuất (proposal) muốn thay đổi phí giao dịch trong mạng lưới, thì những người nắm giữ stake sẽ là người được tham gia bỏ phiếu. Và khi bạn uỷ quyền stake cho validator, bạn còn ủy quyền cả quyền biểu quyết cho validator đó.

Điều này khiến việc chọn validator không chỉ ảnh hưởng đến phần thưởng staking, mà còn là chọn người đại diện cho bạn trong các quyết định quan trọng. Do đó, staking và governance luôn đi song hành: stake là quyền lực – và quyền lực thì luôn đi kèm trách nhiệm.

Tuy nhiên, không phải cứ stake SOL là bạn sẽ có quyền biểu quyết trong mọi quyết định trên Solana. Điều này còn tùy thuộc vào ngữ cảnh và cách mỗi tổ chức thiết kế hệ thống quản trị của họ. Có hai cấp độ cần phân biệt: governance ở cấp độ blockchain (toàn mạng Solana) và governance ở cấp độ DAO (các tổ chức tự trị trong hệ sinh thái).

Ở cấp độ blockchain, Solana hiện chưa có một cơ chế on-chain governance chung. Việc bạn stake SOL chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu suất bảo mật và phi tập trung hóa mạng lưới thông qua việc chọn validator. Tuy nhiên, một số đề xuất có thể tác động đến toàn hệ sinh thái — chẳng hạn thông qua cộng đồng các nhà phát triển lõi, nhưng hiện tại những thứ này phần lớn vẫn diễn ra off-chain.

Ngược lại, ở cấp độ DAO, quyền quản trị thường gắn liền với việc nắm giữ governance token của DAO đó. Đó có thể là một token riêng biệt do DAO phát hành, hoặc trong một số trường hợp là token gốc như SOL nếu DAO đó lựa chọn dùng SOL làm cơ sở bỏ phiếu. Nhưng thông thường, bạn cần nắm giữ token quản trị của DAO đó mới có quyền biểu quyết. Việc stake SOL không mặc định đồng nghĩa với việc bạn có thể tham gia tất cả DAO.

Về mặt kỹ thuật, để giữ governance token, bạn cần có một ví (wallet) như Phantom, Solflare,… Và nếu DAO đó hoạt động trên nền tảng SPL Governance – một tiêu chuẩn quản trị phổ biến trên Solana – thì quyền biểu quyết của bạn sẽ được ghi nhận và thực hiện thông qua các ứng dụng như Realms. Ở đó, bạn có thể tham gia các cuộc bỏ phiếu, xem lịch sử biểu quyết, và cả các đề xuất đang được thảo luận.

Vậy thì DAO là gì?

DAO (Decentralized Autonomous Organization) là một tổ chức vận hành không cần trung gian, mọi quyết định đều được đưa ra dựa trên biểu quyết của cộng đồng, thông qua hợp đồng thông minh.

Nhiều “DAO” tồn tại trên danh nghĩa, nhưng quyền lực vẫn tập trung vào một nhóm nhỏ sáng lập. Họ có thể giữ phần lớn token quản trị, hoặc kiểm soát quá trình bỏ phiếu thông qua các cơ chế kỹ thuật. Có nghĩa là, bạn hoàn toàn có thể tham gia một DAO, bỏ phiếu nhiệt tình, nhưng lá phiếu của bạn gần như không thay đổi kết quả cuối cùng. Vậy đó có còn là DAO nữa không?

Chính vì lý do đó, hệ sinh thái Solana đã phát triển một khung quản trị gọi là SPL Governance, và một nền tảng đi kèm có tên Realms – nơi bạn có thể xem tất cả các đề xuất, đọc phân tích, theo dõi ai biểu quyết cái gì và thậm chí tạo proposal nếu đủ điều kiện.

SPL Governance cho phép DAO thiết lập những quy tắc rõ ràng: như số token tối thiểu để gửi đề xuất, thời gian bỏ phiếu, và cơ chế thông qua. Nhờ đó, việc quản trị trở nên minh bạch và có thể kiểm chứng trực tiếp trên chuỗi.

Kết

Tạm thời những gì mình tìm hiểu được và cũng có tìm hiểu thêm là như vậy.

Mong rằng bạn thấy bài viết này cho bạn 1 chút thông tin hữu ích.

Bình luận

Như mình có nói ở đầu bài, nếu bạn có bất kì chỗ nào còn thắc mắc, hoặc có câu hỏi nào muốn hỏi thêm xoay quanh những gì chúng ta đã thảo luận. Hãy comment hoặc gửi tin nhắn cho mình nhé. Mình sẽ tổng hợp và hỏi lại các anh chị mentors, và chia sẻ lại với mọi người để chúng ta cùng nhau học tập.

Bản thân mình thì có một số câu hỏi sau, không biết mọi người có biết không và giúp mình với nha.

Tại sao việc tham gia stake trên Solana lại giúp duy trì và nâng cao sức khoẻ & độ bảo mật của mạng lưới?

Ở đây mình cũng đặt ra thêm 1 câu hỏi, liệu nói là “bảo mật” (security) có đúng không? khi mà đã xuất hiện chữ “minh bạch” (transparency)? Vì mình nghĩ dù là Solana hay các hệ sinh thái Blockchain khác thì các thông tin đều được public cả, vậy thì bảo mật liệu có đúng? hay một từ khác sẽ đúng hơn?

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.

Chúc bạn một ngày tốt lành!

Các bài viết tiếp theo về chủ đề Blockchain được mình chia sẻ trên LinkedIn cá nhân của mình. Mọi người đọc thêm trên đấy nếu thấy hứng thú về chủ đề này nhá.

Thân….

The post Blockchain 101: Web 3.0, PoS, Solana & More… appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

The Awaken – Sự tỉnh thức

Là sinh viên là một đặc quyền. Và cơ hội thì luôn mở cửa chào đón những tinh thần ham học hỏi và không ngại thử mình. Hãy tận dụng thời gian này để làm cho tuổi trẻ thật sâu sắc và đáng nhớ.

Mình luôn tin khoảng thời gian là sinh viên là khoảng thời gian mà mình có thể trải nghiệm, học, và làm một cách tự do nhất mà không có rào cản nào có thể ngăn mình khám phá dòng chảy kiến thức ngoài kia.

Và để cho tuổi trẻ của mình trở nên đáng nhớ hơn, và cũng phải nói rằng để cho nhà tuyển dụng nhớ về mình nhiều hơn; mình đã làm dự án, học chứng chỉ, làm tình nguyện, và thi startup. 2 năm qua, từ ngày mình trở thành tân sinh viên, là những ngày tháng thử sức và vươn mình ra khỏi những bài học ở trong trường lớp.

Và mình học được nhiều thứ.

NHƯNG, mình cũng nhận ra một thiếu sót lớn của mình, mà mình nghĩ là cực kì quan trọng, đặc biệt với những bạn hustle chạy 2-3 dự án cùng lúc (mình thì không extreme như vậy) đó là việc phản tư (reflect) những gì mình đã làm, và bài học quan trọng nhất mà mình rút ra được từ đó là gì.

Vì thế nên đây sẽ là series mà mình sẽ nhìn và ghi lại những hành trình mình đã đi qua – qua đó hi vọng không chỉ mỗi bản thân mình được học, mà còn là các bạn sinh viên khác, và nhà tuyển dụng để hiểu về điều em làm hơn.

The Context – Bối cảnh

2 tháng self-learn vừa qua, CÒN CÁI QUÁI GÌ ĐỌNG LẠI TRONG MÌNH VẬY?

Bản thân mình thấy mình là một người thích khám phá những điều mới lạ và học theo những điều đó (không thể nói rằng không có chút FOMO); mình học qua sách – vì ai cũng nói sách là kho tàng tri thức được dày công nghiên cứu bởi các chuyên gia, nhà khoa học, và giáo sư hàng đầu trong lĩnh vực của họ; mình học qua Youtube – vì ai cũng nói đây là thư viện của những khoá học miễn phí; mình học qua online platform (Udemy, Coursera,…) – vì ai cũng nói ở đây là nơi tổng hợp của những kĩ năng hàng đầu.

Việc mình tiếp xúc với một khối lượng kiến thức đáng kể hằng ngày khiến mình cảm thấy “productive” và không bị bỏ lại phía sau với các bạn đồng trang lứa.

Tuy nhiên, khi liên tục với push bản thân như vậy, mình cũng nhìn ra một số những “mặt tối” khi chúng ta phát triển sai cách.

1. Mình cảm thấy ngày hôm đó sẽ thật tồi tệ nếu mình không kiếm được kiến thức hay điều gì đó hay ho và mới mẻ.
2. Mình cảm thấy burn out, stress, các mối quan hệ dần trở nên tệ đi với người thân, và bạn bè.
3. Thời gian sài lap là xấp xỉ ~10 tiếng/ngày, nhưng liệu một nửa trong số đó có thật sự nằm ở việc “tìm” và “học”?
4. Cuối cùng, wtf is on my mind right now?

Đây là cái “tipping point” để mình nhận ra, mình đang học và tiếp thu kiến thức một cách toxic và sáo rỗng. Cái cảm giác “sướng” khi tiếp xúc hoặc nghe một điều gì đó mới là một dopamine tồi, và nó khiến cho cán cân của mình bị lệch đi khá nhiều.

Và đây là lúc mình biết, mình phải làm một cái gì đó khác, một cái vừa giúp mình giải quyết được vấn đề của mình, và vừa giúp mình xây dựng thêm một dự án hay ho.

The Exploration

Việc nhận định ra được “problem” mình đang gặp phải và thật sự nghĩ về nó là một chuyện. Vì việc bắt tay vào LÀM nó thì đòi hỏi sự quyết tâm hơn, và kỉ luật hơn rất nhiều.

Zero to One is always challenging right?

Ngoài ra, nó cũng làm mình nhớ về model mà mình đã học lỏm được từ Breaking into Product Management, về việc một hành động (behavior) nào đó của ta chỉ xảy ra khi có sự xuất hiện của 3 yếu tố này: Motivation (Động lực), Ability (Khả năng), và Prompts (Tín hiệu). Và nếu một trong 3 yếu tố này quá thấp, thì không có hành động nào sẽ xảy ra, và cũng chẳng có gì sẽ thay đổi.

Ở thời điểm đó, trong trường hợp của mình, mình nhận thấy:

1. Mình có động lực khá cao về vấn đề này. Vừa để giải quyết vấn đề của bản thân, vừa có việc làm để thời gian trôi qua không bị lãng phí.
2. Tuy là có động lực cao, nhưng khả năng của mình thì không có. Mình không biết nhiều về coding, mặc dù cũng có được tiếp xúc với Python, và SQL. Với những tiếp xúc cơ bản ấy, mà giờ phải thử build một cái prototype thì thật sự overwhelmed.

P/s: Nói đến đây, mình ngẫm lại thì mình có thể làm tốt hơn nhiều và rằng việc không có khả năng đôi khi không quá quan trọng. Vì,…

Nếu mình chịu mở lời, tìm kiếm sự giúp đỡ từ network của mình thì có lẽ câu chuyện đã khác. Trong một số dự án startup trước đó, mình được kết nối với các anh/chị học về AI và vì học AI nên chắc một phần nào đó họ cũng biết code, và có nhiều kinh nghiệm hơn mình ở lĩnh vực này.

Nếu nhờ sự giúp đỡ và thuyết phục được họ tham gia dự án với mình thì mình tin là mình còn có thể học được nhiều hơn nữa.

3. Việc thiếu prompts để trigger cái mong muốn của mình cũng là 1 yếu tố khiến cho idea “tỉ đô” này chỉ nằm trên giấy.

Fast forward

Bẫng 1 khoảng thời gian, cả thế giới (hoặc một vài cá nhân) cảm thấy hứng thú vì một khái niệm mới xuất hiện, và nó trở thành một hiện tượng – VIBE CODING

Việc Vibe coding trở nên rầm rộ, cùng với sự xuất hiện của các ứng dụng hỗ trợ xây dựng sản phẩm dùng AI như Bolt, Loveable, replit,… đã giúp làm tăng Ability của mình lên trong hành trình xây dựng một sản phẩm nho nhỏ cho bản thân.

Và nó cũng đồng thời là một cái prompt khiến mình nhận ra rằng đây là một cơ hội thật sự cho những người biết nắm bắt xu thế hiện tại.

Và khi 3 yếu tố này đồng thời xuất hiện.

BUMP.

I will make a $100,000 MRR application with zero coding knowledge by using AI. hahaha.

The Research – Vấn đề này có mỗi mình có thôi sao?

Khi bắt đầu một cái gì đó mới, mình luôn cảm thấy rào cản là rất lớn. Nó có thể không chỉ nằm ở mặt khả năng, mà đôi khi nó nằm ở niềm tin.

Mình có thật sự tin vào sản phẩm này không?

Và câu hỏi lớn hơn là…

Có ai ngoài mình tin vào sản phẩm này không?

Và chỉ có 1 cách duy nhất để biết được đó là nghiên cứu thị trường.

Desk research

1. Nhiều sinh viên khi đặt nhiều effort vào việc học nhưng không thấy được kết quả ngay lập tức (immediate results) cảm thấy bị chán nản vì không thấy được tiến độ học tập của mình

—> Điều này giúp mình hướng tới một cái app có thể ghi lại quá trình học tập, cụ thể là số giờ mà người học đã bỏ ra trong quá trình học tập.

Về mặt này, thì đa phần các app pomodoro thông thường cũng có, nó giúp người học ghi lại lịch sử học, và cũng ghi lại thời gian. Vì thế không thể nói đây là điểm khác biệt và là lợi thế cạnh tranh của app

Ở đây, mình có làm khác đi một chút, lúc đang suy nghĩ về vấn đề này, mình có nhớ lại một bài TED talks đã nghe từ lâu, về việc học môn kĩ năng mới thì sẽ tốn bao lâu?

Bài này được trình bày bởi ông Josh Kaufman với tiêu đề “The first 20 hours — how to learn anything”

So, by pre-committing to practicing whatever it is that you want to do for at least 20 hours, you will be able to overcome that initial frustration barrier and stick with the practice long enough to actually reap the rewards.

Vì vậy, để cho app khác đi một chút, chứ không dám nói đây là lợi thế gì cả, thì mình áp dụng nguyên tắc 20 giờ để học bất cứ thứ gì ở mức độ beginner cho một kỹ năng bất kì mà người học muốn trau dồi, đó có thể là coding, BA/PM, SAT, GMAT, guitar, ukelele, writing,…

2. Trong 1 số nghiên cứu khác, họ cũng chỉ ra rằng các bạn học sinh/sinh viên không đặt ra mục tiêu rõ ràng cho mỗi lần học thì thường sẽ bị struggle, bị phân tâm, cũng như có nhìn nhận rằng quá trình học của mình không được tốt.

—> Với thông tin này, mình cũng mong muốn phát triển tính năng đặt mục tiêu SMART ngay từ đầu, để người học có thể nhìn nhận rõ mục tiêu của mình là gì nếu trong quá trình học họ cảm thấy lạc lõng, và quên mất mục tiêu vì sao mình bắt đầu.

5 câu hỏi được dùng để giúp user đặt SMART goal là:

1. What do you want to learn?
2. How will you measure success? – Xác định xem như thế nào là ổn (i.e. pass exam, có portfolio,…)
3. How much time can you commit?
4. Why is this important to you?
5. When do you want to complete it?
6. Trong một số nghiên cứu khác, tác giả chỉ ra rằng các học sinh/sinh viên đều hiểu rõ tầm quan trọng của việc reflection và 85% đồng ý rằng nó giúp họ học tốt hơn. Tuy nhiên, vấn đề là khi nó không còn là một điều bắt buộc, tỉ lệ phản tư sau mỗi lần học cũng giảm theo

—> Mình cũng add tính năng reflection sau mỗi session học để người dùng có thể viết joural lại, nhưng cũng cố gắng tối ưu phần này, tránh không mất quá nhiều thời gian, làm khó người dùng vì sẽ tăng friction dẫn đến tình trạng user chọn skip journal.

Vì vậy hiện tại, sau mỗi lượt học, người dùng sẽ thấy 1 pop-up viết reflection cho phần học vừa rồi gồm 3 câu hỏi chính.

1. What did you learn today? (Bạn học được gì trong buổi học này?)
2. What went well, and what could be better? (Có chuyện gì tốt, và chuyện gì cần cải thiện thêm trong tương lai?)
3. What do you plan to learn in the next session? (Bạn dự định sẽ học gì vào lần sau?)

Mục đích của câu hỏi số 3 này, 1 phần sẽ giúp cho người học nghĩ trước về việc mình sẽ học gì vào lần sau, qua đó sẽ giúp tiến trình học trở nên thuận lợi hơn.

Primary research

Ngoài việc làm desk research, mình cũng có thực hiện một khảo sát nhỏ dành cho vòng tròn network của mình, những người thân thiết. Số lượng thì không phải quá nhiều, khoảng 30 người. Tuy nhiên, việc có thêm phần này cũng khiến mình tự tin hơn và cũng nghĩ rằng sẽ có những thông tin thú vị hơn và chính xác hơn so với việc làm desk research.

Một vài câu mà mình có hỏi để validate lại suy nghĩ của mình:

1. On average, how many hours do you think it takes you to feel comfortable as a beginner in a new skill? | Theo bạn, trung bình cần bao nhiêu giờ học để cảm thấy tự tin ở mức cơ bản với một kỹ năng mới?

—> 34.6% người khảo sát trả lời rằng họ nghĩ khoảng thời gian đó sẽ rơi vào khung 10-20 giờ

2. Have you ever measured or tracked the time you spent practicing a skill? | Bạn đã từng đo lường hoặc theo dõi thời gian học/luyện tập kỹ năng chưa?

—> 70% trả lời có còn 30% thì không.

Nối tiếp câu hỏi này, mình muốn biết cụ thể hơn họ đang dùng phương pháp nào để đo lường thời gian học tập/rèn luyện của họ.

3. If yes, what method did you use to track your learning time? | Nếu có, bạn đã sử dụng cách nào để theo dõi thời gian học?

—> xấp xỉ 50% người dùng sử dụng ứng dụng di động để đo lường kết quả

P/s: Ở đây, khi khảo sát xong mình cũng nhận thấy một thiếu sót mà mình nghĩ có thể làm tốt hơn, đó chính là đào sâu hơn về việc họ đang sử dụng ứng dụng nào, và họ có sử dụng nhiều hơn 1 ứng dụng để đo lường hay không?

Việc đặt thêm câu hỏi đó sẽ giúp mình thu hẹp được phạm vi các “đối thủ cạnh tranh” để thuận lợi cho việc phân tích sau này, thay vì phải mò mẫm và thử nhiều các app khác nhau.

Tiếp theo, với finding từ desk research rằng việc không thấy được tiến độ học tập của mình khiến các bạn HS/SV cảm thấy chán nản (discouraged). Vậy thì mình đặt ra một câu hỏi là: Liệu họ có cảm thấy có động lực hơn (motivated) khi đo lường/nhìn thấy quá trình học tập của mình không? (sử dụng thang đo từ 1-7)

—> Hơn 80% người khảo sát cho từ điểm 5 trở lên và có mean là 5.12

Đó là một vài câu hỏi điển hình trong phần khảo sát của mình.

Và tiếp tục, mình vẫn nghĩ nếu tốt hơn, mình nên có thêm 1-2 câu hỏi nữa để hiểu rõ hơn về việc viết reflection của người khảo sát sau quá trình học tập của họ, qua đó làm rõ hơn những thông tin mà mình thu thập được.

—> Bài học rút ra: Vào những lần sau, mình phải tối ưu các câu hỏi khảo sát hơn, mà dặc biệt là phải có pilot test trước cho 4-5 người để họ góp ý, qua đó mình sẽ chỉnh sửa thêm cho phù hợp và release bảng hoàn chỉnh.

Phân tích đối thủ cạnh tranh

Phải thừa nhận ngay từ đầu là phần này mình làm chưa được tốt lắm. Và việc xác định đâu là đối thủ cạnh tranh là các ứng dụng như thế nào cũng là một vấn đề, liệu nó là các app pomodoro, hay là các app viết journal, hay là những app khác mà mình chưa cover được?

Mình có thử tải các ứng dụng dạng pomodoro dành cho việc học tập như forest, focus plant, study bunny,…

Và bản thân mình cũng là người sử dụng app ghi chú, và cụ thể là Notion

Tóm lại, mình rút ra được ý cơ bản sau:

Các app Pomodoro chỉ tập trung vào thời gian, còn các app ghi chú lại quá phức tạp. Dường như không có gì kết nối được việc ‘học’ và việc ‘suy ngẫm’ (reflection) một cách đơn giản.

Problem Statement

“Người học cần một công cụ đơn giản để vừa theo dõi thời gian học tập một cách chủ động, vừa có không gian để suy ngẫm và ghi lại những gì đã học, giúp việc học trở nên sâu sắc và có mục đích hơn.”

Mục tiêu cốt lõi của mình là giúp người học, HỌC MỘT CÁCH CÓ CHỦ ĐÍCH – Learning with purpose.

Job to be Done

Vậy thì mục tiêu cốt lõi mà người dùng muốn đạt được là gì?

Theo mình, nó không chỉ nằm ở việc cảm thấy mình đang tiến bộ hằng ngày, và học được sâu hơn thông qua việc đặt mục tiêu rõ ràng, và reflect sau mỗi buổi học.

Mà nó còn là, theo lời từ Josh Kaufman:

In the beginning of learning anything new, you feel really stupid.

So the major barrier’s not intellectual, it’s emotional.

Việc học đối với mình không phải là chuyện ngày một, ngày hai, mà nó là cả một quá trình mà mình phải nhìn vào và xây dựng nên một hệ thống giúp mình học một cách tiến bộ, thay vì tập trung vào việc đạt được mục tiêu A,B, hay C.

JTBD ở đây không chỉ nằm ở functional – về việc cụ thể người dùng muốn làm mà nó còn nằm ở emotional – việc mà họ cảm thấy như thế nào trong và sau quá trình học tập trên app.

Và ngoài ra, social job cũng là một yếu tố quan trọng về việc người dùng muốn nhìn nhận, và muốn chia sẻ như thế nào về hành trình của mình. Vì dù sao, Việt Nam cũng là một quốc gia thiên về collectivism (Tính đồng loại)

The Blueprint – Những bước đầu tiên

Sau khi xác định được vấn đề cốt lõi, mình bắt đầu hình dung về người dùng của app. Mình đặt mình vào vị trí của họ và viết ra một vài câu chuyện đơn giản để định hướng cho việc thiết kế. Ví dụ:

As a university student preparing for final exams,
When I finish a long study session,
I want to quickly jot down the key concepts I’ve learned and any questions I still have,
So that I can feel a sense of progress and easily review what’s important later.

“Câu chuyện này đã giúp mình nhận ra rằng tính năng ‘ghi nhật ký’ (journaling) không chỉ là một ô để gõ chữ. Nó phải được tích hợp liền mạch ngay sau khi kết thúc một phiên học, như một phần tự nhiên của quá trình, để giúp người dùng ‘chốt lại’ kiến thức.”

As a self-learner studying a new skill online,
When I plan my week,
I want to track how many hours I actually spend on my courses versus how much I planned,
So that I can hold myself accountable and adjust my schedule realistically.

“Và câu chuyện này đã củng cố quyết định rằng tính năng ‘theo dõi thời gian’ (time tracking) phải thật đơn giản và trực quan. Nó không chỉ là một cái đồng hồ bấm giờ, mà là một công cụ giúp người dùng đối diện với thực tế và quản lý cam kết của bản thân.”

Với việc nghĩ ra một vài job stories như trên, mình bắt đầu sử dụng prompt và dùng Bolt để bắt đầu đặt những nền móng đầu tiên cho ứng dụng – Unlock – của mình.

P/s: Ở đây, khi nhìn lại mình biết là mình có skip qua 1 bước khác khá là quan trọng đó chính là wireframing/prototype. Thật ra mình cũng có thử sketch một vài ý tưởng lên Figma nhưng well, honestly nó không work tốt lắm như mình tưởng, vì mình còn khá mơ hồ về cái app “thành công” của mình

The Build – Tay mình dính bùn

Đến giai đoạn này rồi, thì việc chủ yếu của mình là trò chuyện cùng AI để cùng nó build lên một cái prototype ổn cho mình thôi.

Tech stack

Front end: Bolt

Back end: Supabase

Auth: Google Cloud Console

Ngoài ra, mình có sử dụng thêm Github để lưu code, dùng ChatGPT để hỗ trợ prompt và generate ideas

Và cuối cùng là sử dụng Netlify để publish.

All tools are completely free

Và đó là sự ra đời của Unlock – Progress made simple

Lesson learned – Điều mình “Unlock” được là…

1. Prioritization thực sự quan trọng

Trước khi build Unlock, mình có cơ hội được tham gia 2 cuộc thi startup và nó một phần nào đấy cũng liên quan đến việc build sản phẩm. Trong 2 lần đó, mình có một team gồm 2-3 bạn engineer giúp xây app. Và vì lúc đó mình chưa có trải nghiệm phát triển sản phẩm, mình luôn đưa ra thật nhiều các ý tưởng khác nhau và muốn team xây dựng được toàn bộ những tính năng ấy.

Và rồi khi nhận được prototype không giống với những gì mình mường tượng, mình lại cảm thấy họ thật là “chậm chạp”. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, khi một mình solo với các app này, với số lượng tokens giới hạn cho mỗi ngày, mình thực sự ngồi lại và cân nhắc toàn bộ những ý tưởng mình muốn đem vào app.

2. Sự không hoàn hảo là tất yếu

Việc hiểu được tầm quan trọng của prioritization cũng giúp mình hiểu ra, mình không thể nào xây dựng được một cái app hoàn hảo với tất cả những tính năng mình muốn và những tính năng đó phải chạy êm xui, không tí bug nào.

Cái mình cần là một phiên bản MVP và cố gắng release nó ra để người dùng cho feedback và cải tiến dần sản phẩm.

Build first, perfect later.

3. “Không cần biết code – Tao đã có AI”

Việc nghĩ rằng có Bolt rồi thì việc biết code là không cần thiết là hoàn toàn sai lầm. Việc không biết code khiến mình không thể có những sự điều chỉnh hợp lí và phù hợp, mà hoàn toàn phụ thuộc vào Bolt, và dù nó có “ngáo” thì mình cũng phải theo nó vì không thể nào làm khác đi được.

Trong thời đại này, việc biết code và học code là một điều cần có

Việc không biết code còn dẫn tới một yếu tố nữa, đó chính là scale. Khi sử dụng Bolt đến một mức nhất định, nó báo là “project size too large” và thế là mình hoảng. Việc phụ thuộc vào AI và giờ nó báo “mày quá lớn để tao nuôi mày rồi, tự làm tự ăn đi” Và thế là mình chết ngay.

Thế nên, kiểu gì thì cũng cần biết code, hay hiểu code thôi cũng là đủ rồi.

4. Công cụ chỉ là công cụ

Mình từng dành khá nhiều thời gian lên Youtube chỉ để tìm công cụ “tốt nhất” để bắt đầu. Mình biết đến Bolt, Loveable, Google Firebase Studio, Flutter, Cursor,…

Và rồi thay vì việc bắt tay vào làm, mình cứ đi so sánh giữa công cụ này với công cụ khác. Nó thật sự không quan trọng đến thế.

Lời khuyên của mình là hãy tìm hiểu trong 1 thời gian nhất định, và vớ một “em” mà bạn thấy phù hợp với mình nhất, mà theo mình chủ yếu là ở phần format, visual, này kia.

Càng dễ nhìn, và dễ sử dụng thì bạn dễ bắt đầu.

Well, cái post này quá dài rồi, hi vọng bạn sẽ thấy được những điều gì đó hay ho và hiểu thêm về dự án của mình.

Rất mong nhận được sự góp ý từ mọi người, và nếu có bất kì chia sẻ gì, đừng ngại comment bên dưới nhé.

Acknowledgement

Em xin gửi lời cảm ơn tới anh Sơn vì đã giới thiệu cho em biết về Bolt cũng như sẵn lòng có một buổi meeting hướng dẫn em bắt đầu và giải đáp các thắc mắc của em – một newbie đang tìm hiểu về Product Management. Cảm ơn anh!

Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài trên The Knowledge Explorer. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trên blog của mình.

Chúc bạn một ngày tốt lành!

The post Từ con số 0 tới sản phẩm đầu tiên: Vibe Coding & Debugging appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Bạn nhấn vào bài blog này với mục đích muốn biết cách tính TAM SAM SOM cho ý tưởng startup của bạn đúng không? Vậy thì mong rằng bạn sẽ tìm được đáp án của mình trong bài viết này. 

“Xác Định Quy Mô Thị Trường – TAM, SAM, SOM & EVG” là bài viết thuộc series Startup Competition của mình, nơi mình chia sẻ về kinh nghiệm của bản thân. Mình từng thi 2 cuộc thi startup với quy mô toàn quốc và đều là finalists, trong đó có 1 cuộc thi mình được top 3 chung cuộc– tuy nhiên nó không đồng nghĩa với việc những chia sẻ của mình là đúng và không có sai sót. 

Trong series này, mình đã có 2 bài viết về cách trình bày Pitch Deck hiệu quả – vì ý tưởng hay mà bạn không trình bày cho BGK hiểu được thì quá tiếc. 

Bài viết thứ 2 là về các 7-8 cuộc thi startup cho sinh viên mà mình biết tới và đã từng tham gia. Mình sẽ cố gắng cập nhật thêm (nếu được)

Ok vào nội dung chính nha!

Tầm Quan Trọng Của Việc Xác Định Quy Mô Thị Trường

Trước khi bắt tay vào phát triển sản phẩm hay ra mắt dịch vụ, một trong những câu hỏi lớn mà bạn cần trả lời chính là: “Thị trường này có đủ lớn không?” Khi đã có một ước tính chính xác về quy mô thị trường, bạn sẽ biết được khả năng tạo ra doanh thu, từ đó định hướng chiến lược tiếp cận khách hàng và thu hút đầu tư. Việc này không chỉ giúp bạn xây dựng một kế hoạch kinh doanh vững chắc mà còn là “sổ tay” chứng minh giá trị cho các nhà đầu tư. Chính vì vậy, hiểu và áp dụng đúng các khái niệm TAM, SAM, SOM và EVG là điều cần thiết cho bất kỳ startup nào, nhất là những startup sinh viên với nguồn lực hạn chế.

Market size: TAM, SAM, SOM và EVG – Khái niệm cơ bản

TAM (Total Addressable Market) – Tổng Thị Trường Tiềm Năng

TAM là tổng giá trị doanh thu tối đa mà sản phẩm hoặc dịch vụ của bạn có thể tạo ra nếu chiếm được 100% thị phần của phân khúc mục tiêu (target market). Lưu ý rằng ở đây chúng ta tập trung vào target market chứ không phải “toàn bộ thị trường”.

Ví dụ: Nếu bạn có ý tưởng về dịch vụ order snack tự động dành riêng cho sinh viên nội trú của các trường Đại học/Cao đẳng, thì TAM của bạn nên được xác định là “college students who order snack” chứ không phải là “all snack consumers”.

Ví dụ:
TAM = [Sinh viên (các bạn “cú đêm”, thức sau 11PM)] * [Giá trị chi tiêu trung bình hàng năm của mỗi sinh viên]

Giả sử: Việt Nam có khoảng 5 triệu sinh viên, trong đó khoảng 15% là “cú đêm” và chi tiêu trung bình cho snack, đồ uống mỗi tuần của các bạn này khoảng 150.000 VNĐ.

TAM = 5 triệu × 15% × 150.000 VNĐ/tuần × 52 tuần ≈ 5.800 tỷ VNĐ (~$228M)

---

SAM (Serviceable Available Market) – Thị Trường Khả Dụng

SAM là phần của TAM mà doanh nghiệp của bạn có thể tiếp cận dựa trên phạm vi hoạt động hiện có. Trong ví dụ này, nếu bạn quyết định ban đầu chỉ tập trung vào thị trường tại Đà Nẵng, bạn sẽ lấy ra phần thị trường tương ứng với khu vực này.

Giả sử:

• Sinh viên tại Đà Nẵng chiếm khoảng 10% trong tổng số 5 triệu sinh viên → 500.000 sinh viên.
• Trong số đó, bạn ước tính được khoảng 35% có thể tiếp cận với dịch vụ của bạn (do vị trí địa lý, nhận diện thương hiệu ban đầu,…).

Vậy:

SAM = 500.000 × 35% × 150.000 VNĐ/tuần × 52 tuần ≈ 1.365 tỷ VNĐ (~$53M)

---

SOM (Serviceable Obtainable Market) – Thị Trường Khả Năng Chiếm Lĩnh

SOM là phần của SAM mà bạn thực sự có thể chinh phục được sau các chiến dịch marketing và bán hàng hiệu quả, trong khoảng thời gian từ 1-3 năm. Một cách tính nhanh thường là lấy khoảng 10-15% của SAM làm SOM.

Ví dụ:

SOM = 10% × SAM ≈ ~$5.3M

Vậy là chúng ta đã đi qua 3 yếu tố quan trọng nhất của phần quy mô thị trường (market size). Và ở đa số trường hợp thì 3 yếu tố trên là đủ. Nhưng…

Nhưng khi mình trao đổi với thầy supervisor của mình thì mình được thầy nói thêm về 1 yếu tố nữa (bổ sung) đó chính là EVG. Vậy EVG là gì? 

EVG (Existing Viable Group) – Thị Trường Hiện Hành

Nói 1 cách ngắn gọn, EVG là số tiền mà tệp khách hàng hiện tại bạn đang nhắm tới đã tiêu vào một sản phẩm/dịch vụ khác mà được coi là sản phẩm/dịch vụ thay thế cho ý tưởng của bạn (hiện tại vẫn chưa ra mắt). EVG cho bạn biết con số thị trường hiện tại đang hoạt động như thế nào, từ đó giúp bạn điều chỉnh các ước tính TAM, SAM, SOM cho phù hợp.

Với ví dụ mình đưa ra ở trên, thì bạn sẽ bán snack cho “cú đêm” tại trường. Vậy thì bây giờ bạn chưa có thì người ta ăn gì? À người ta đang uống trà sữa, đang ăn hủ tiếu, hoặc là người ta không ăn nhưng người ta lại dùng tiền đó để săn sale shopee. Tất cả những số tiền trên sẽ được tính toán vào EVG. 

Tuy nhiên có 1 vấn đề ở đây đó chính là dữ liệu đâu mà tính?

Theo mình thì nếu được bạn có thể làm khảo sát trên phạm vi nhỏ như khuôn viên trường bạn đang học để có thể có 1 số liệu nào đó để “bám víu” vào để cho số liệu được chính xác và minh bạch nhất. Thông qua khảo sát bạn cũng có thể hỏi thêm các thông tin khác về nhân khẩu học, hành vi, thói quen,… 

Okay, vậy giờ chúng ta đã biết được không chỉ TAM SAM SOM mà còn có cả EVG nữa. Vậy thì bây giờ, mình phải tính như thế nào? Từ trên xuống (top-down)? Hay từ dưới lên (bottom-up)?

Phương Pháp Tính Quy Mô Thị Trường

Top-down approach

Nãy giờ thông qua ví dụ của mình, bạn cũng có thể nhận ra mình đang đi theo hướng Top-down approach. Mình đi từ số liệu, báo cáo ngành hiện có để tính TAM, sau đó thu hẹp dần xuống SAM, và sau đó là SOM. 

Lợi ích của cách này là gì? Nó nhanh chóng, nó dễ dàng, và những con số thì quá là “đã mắt”. 

Tuy nhiên, điểm trừ ở đây là sai số. Sai số ở đây tới từ việc các số liệu trên không khớp với thị trường mà bạn đang nhắm tới. Vì vậy khả năng sai số sẽ cao và đôi khi là hơi “ảo”.

Thế còn phương pháp Bottom-up thì sao?

Bottom-up approach

Phương pháp này sẽ đảm bảo độ chính xác cao hơn so với Top-down approach bởi vì cái này do chính bạn từ thu thập dữ liệu và đưa ra con số cụ thể. Nó cực kì hiệu quả trong trường hợp bạn đánh vào một thị trường “ngách” nào đó, mà việc tìm số liệu là bất khả thi. 

Tuy nhiên, như đã đề cập, điểm trừ sẽ là việc tốn khá nhiều thời gian và nguồn lực. Chưa kể khi đã có data, đôi khi chúng ta lại bị mắc vào những bias không đáng có làm ảnh hưởng đến độ tin cậy và chất lượng của dữ liệu.

Vậy thì giờ chọn cách nào? 

Theo mình thì là cả 2. Như đã phân tích thì ta thấy cả 2 phương pháp đều có những điểm cộng và điểm trừ riêng mà theo mình là có thể bù trừ cho nhau. Qua đó sẽ cho ta thêm 1 lựa chọn nữa để thay thế. Việc làm 2 phương pháp còn giúp ta xem xét lại liệu cách làm của ta với cách kia có đúng không, có gặp vấn đề ở phần nào không. 

Kết Hợp và Xác Thực Qua EVG

Với 2 số liệu từ 2 phương pháp để tính TAM SAM SOM, thì đây là lúc mà EVG lên tiếng hiệu quả nhất. Với việc sử dụng EVG, ta có thể kiểm chứng số liệu từ cả hai phương pháp trên nhằm đảm bảo rằng các ước tính không quá xa thực tế thị trường. Thông qua EVG, bạn có thể so sánh doanh thu của đối thủ cạnh tranh hoặc mức chi tiêu thay thế để điều chỉnh các chỉ số TAM, SAM và SOM cho phù hợp.

Kết Luận

Việc xác định quy mô thị trường (market size) là bước đầu tiên và cũng là bước quan trọng nhất để xây dựng chiến lược kinh doanh cho startup. Hiểu và áp dụng chính xác các khái niệm TAM, SAM, SOM cùng với EVG không chỉ giúp bạn có được cái nhìn tổng quát về tiềm năng phát triển mà còn định hình được chiến lược tiếp cận khách hàng và thu hút đầu tư.

Các phương pháp tính toán top-down và bottom-up đều có ưu điểm riêng, và việc kết hợp chúng cùng với EVG sẽ giúp bạn tránh được những sai lầm phổ biến trong ước tính.

FAQs

Câu hỏi: Tại sao lại không nên định nghĩa TAM là “toàn bộ người tiêu dùng” đối với sản phẩm của tôi?

Trả lời: TAM (Total Addressable Market) nên được xác định dựa trên phân khúc mục tiêu của bạn, chứ không phải toàn bộ thị trường. Ví dụ, nếu sản phẩm của bạn là dịch vụ order pizza tự động dành cho sinh viên, thì TAM nên là “sinh viên order pizza” thay vì “tất cả người tiêu dùng pizza”. Điều này giúp định vị rõ ràng khách hàng mục tiêu và làm rõ giá trị thị trường mà bạn hướng đến.

 

Câu hỏi: Tại sao khi tính TAM, tôi không thể sử dụng số liệu của toàn bộ thị trường pizza?

Trả lời: Khi tính TAM, việc sử dụng số liệu của toàn bộ thị trường pizza sẽ dẫn đến việc ước tính quá cao và không phản ánh đúng phân khúc mục tiêu của bạn. Nếu sản phẩm của bạn chỉ phục vụ cho sinh viên, bạn cần lấy số liệu về sinh viên order pizza để đảm bảo tính chính xác và phù hợp cho chiến lược phát triển ban đầu.

 

Câu hỏi: Liệu có nên mở rộng TAM cho đến mức “tất cả người tiêu dùng” nếu tôi nghĩ rằng sản phẩm có thể phát triển ra ngoài nhóm sinh viên?

Trả lời: Cần phân định rõ ràng mục tiêu ban đầu của sản phẩm. Nếu lúc đầu bạn nhắm đến một nhóm khách hàng cụ thể (ví dụ: sinh viên order pizza), thì TAM của bạn phải tập trung vào nhóm đó. Việc mở rộng TAM sang toàn bộ người tiêu dùng chỉ nên xem xét khi bạn có chiến lược phát triển dài hạn và dữ liệu thị trường cho thấy khả năng mở rộng sản phẩm ra ngoài nhóm mục tiêu ban đầu.

 

Câu hỏi: Tại sao tỷ lệ chuyển đổi từ SAM (Serviceable Available Market) sang SOM (Serviceable Obtainable Market) thường thấp và không nên ước tính quá lạc quan?

Trả lời: SOM là phần của SAM mà bạn thực sự có thể chiếm lĩnh sau các chiến dịch marketing và bán hàng. Trong thực tế, do nhiều yếu tố như vị trí, khả năng nhận diện thương hiệu, và cạnh tranh, tỷ lệ chuyển đổi thường không cao. Do đó, nên ước tính SOM ở mức an toàn (thường khoảng 10-15% của SAM) để đảm bảo tính khả thi và tránh đánh giá quá lạc quan.

 

Câu hỏi: Tôi có thể sử dụng số liệu TAM, SAM, SOM một lần và không cần cập nhật lại không?

Trả lời: Thị trường luôn biến động và hành vi khách hàng cũng thay đổi theo thời gian. Vì vậy, số liệu TAM, SAM, SOM cần được cập nhật định kỳ dựa trên dữ liệu mới và các nghiên cứu thị trường cụ thể. Điều này giúp bạn điều chỉnh chiến lược kinh doanh kịp thời và chính xác hơn.

---

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

 

The post Xác Định Quy Mô Thị Trường Cho Sinh Viên – TAM, SAM, SOM appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Lí do mình làm bài này vì ngày trước khi muốn tìm hiểu các mô hình doanh thu phù hợp để áp dụng cho ý tưởng khởi nghiệp của mình, mình gặp phải rất nhiều khó khăn.

Thứ nhất là việc thông tin không đồng nhất giữa các bên và với một lượng thông tin lớn như vậy thì bị ngợp là chuyện bình thường.

Thứ hai là về việc tìm kiếm thông tin phù hợp, không biết bạn có như mình không chứ khi mình search “revenue model” hay “business model” thì nó toàn đưa ra kết quả là “Business Model Canvas” và các “BMC templates” các thứ. Làm mình không tìm được kết quả mong muốn.

Vì thế trong bài này mình sẽ cô đọng lại và đi qua những gì cơ bản nhất để các bạn không gặp trường hợp như mình ngày trước (vừa mệt vừa mất thời gian)

Bài viết này thuộc chuỗi series về Startup Competition - Nơi mình chia sẻ về kinh nghiệm tham gia Startup của bản thân.

Tại sao Revenue Model lại quan trọng?

Đã bao giờ bạn đứng trên sân khấu pitching, tim đập thình thịch, trình bày ý tưởng startup đầy tâm huyết của mình, và rồi “đứng hình” trước câu hỏi “kinh điển” từ ban giám khảo: “Vậy… các em dự định kiếm tiền như thế nào?”

Câu hỏi tưởng chừng đơn giản này thực ra lại chạm đến một trong những yếu tố sống còn của mọi startup: Mô hình Doanh thu (Revenue Model). Nó không chỉ là việc “làm sao để có tiền”, mà còn là cách bạn chứng minh ý tưởng của mình thực sự bền vững, có tiềm năng phát triển và tạo ra giá trị.

Trong các cuộc thi startup sinh viên, một Revenue Model rõ ràng, hợp lý và tiềm năng chính là “vũ khí” giúp bạn ghi điểm cực mạnh. Vậy làm thế nào để xây dựng và trình bày nó một cách hiệu quả nhất? Cùng mình “mổ xẻ” ngay trong bài viết này nhé!

Revenue Model là gì? Đừng nhầm lẫn với “anh họ” Business Model Canvas!

Trước tiên, phải hiểu đúng đã!

Revenue Model (Mô hình Doanh thu) là cách thức cụ thể mà startup của bạn sử dụng để tạo ra doanh thu từ sản phẩm hoặc dịch vụ cốt lõi. Nó trả lời câu hỏi: “Khách hàng trả tiền cho bạn vì điều gì và bằng cách nào?”

Nhiều bạn hay nhầm lẫn hoặc gộp chung Revenue Model với Business Model Canvas (BMC). Đúng là Revenue Model (hay Revenue Streams) là một phần trong BMC, nhưng chúng không hoàn toàn giống nhau:

• Business Model Canvas (BMC): Là bức tranh tổng thể về cách doanh nghiệp vận hành, bao gồm 9 khối: Phân khúc khách hàng, Giải pháp giá trị, Kênh phân phối, Quan hệ khách hàng, Dòng doanh thu (Revenue Streams), Nguồn lực chính, Hoạt động chính, Đối tác chính, và Cơ cấu chi phí.
• Revenue Model: Chỉ tập trung vào khối Dòng doanh thu, đi sâu vào chiến lược và cơ chế tạo ra tiền.

Ví dụ dễ hiểu: BMC của Netflix sẽ mô tả họ nhắm đến “người yêu phim ảnh”, cung cấp “kho phim trực tuyến khổng lồ”, qua “ứng dụng/website”, duy trì quan hệ qua “gợi ý cá nhân hóa”… Còn Revenue Model cụ thể của họ chính là Subscription Model (Mô hình Thuê bao) – thu phí hàng tháng.

Hiểu rõ sự khác biệt này giúp bạn trình bày mạch lạc hơn trong bài thi đó!

Khám Phá 6+ “Công Thức” Tạo Doanh Thu Phổ Biến Cho Startup

Thế giới startup có vô vàn cách kiếm tiền, nhưng đây là những mô hình phổ biến nhất mà bạn cần biết, đặc biệt là các startup công nghệ:

1. Freemium Model (Miễn phí + Cao cấp)

• Cách hoạt động: Cung cấp phiên bản/tính năng cơ bản miễn phí để hút người dùng, sau đó “dụ” họ nâng cấp lên bản trả phí (premium) để dùng full tính năng xịn sò hơn.
• Ví dụ:
  • Spotify/YouTube Music: Nghe nhạc free kèm quảng cáo, muốn tải nhạc, nghe offline, không quảng cáo thì trả tiền.
  • LinkedIn: Dùng miễn phí để kết nối, xem hồ sơ cơ bản. Trả phí (Premium) để biết ai xem hồ sơ bạn, gửi InMail không giới hạn…
  • Zoom: Họp miễn phí giới hạn thời gian/số người. Trả phí để họp lâu hơn, đông hơn.
• Ưu điểm: “Phễu” hút người dùng cực tốt, dễ đạt lượng user lớn ban đầu, tạo cơ hội bán thêm khi người dùng đã “nghiện”.
• Nhược điểm: Tốn chi phí duy trì user miễn phí, tỷ lệ chuyển đổi sang trả phí có thể thấp nếu bản free quá “ngon” hoặc bản premium không đủ hấp dẫn.

2. Subscription Model (Mô hình Thuê bao)

• Cách hoạt động: Thu phí định kỳ (tháng/quý/năm) để khách hàng được quyền truy cập/sử dụng sản phẩm/dịch vụ.
• Ví dụ:
  • Netflix/Spotify Premium: Trả tiền hàng tháng xem phim/nghe nhạc thả ga.
  • Microsoft 365/Adobe Creative Cloud: Trả phí theo năm để dùng bộ phần mềm.
  • Các báo điện tử thu phí đọc bài (paywall).
• Ưu điểm: Dòng tiền đều đặn, dễ dự đoán, giữ chân khách hàng tốt (nếu dịch vụ tốt), dễ tính toán Lifetime Value (LTV).
• Nhược điểm: Áp lực phải liên tục cập nhật, cải tiến để giữ người dùng, chi phí thu hút khách hàng mới (CAC) có thể cao ban đầu.

3. Transactional Model (Mô hình Giao dịch)

• Cách hoạt động: Kiếm tiền trực tiếp từ mỗi lần bán sản phẩm hoặc dịch vụ. Đây là mô hình truyền thống nhất.
• Ví dụ:
  • Shopee/Lazada (với nhà bán hàng): Thu phí trên mỗi đơn hàng thành công.
  • Apple/Samsung: Bán điện thoại, máy tính… thu tiền một lần.
  • Các cửa hàng bán lẻ online/offline.
• Ưu điểm: Đơn giản, doanh thu rõ ràng, dễ hiểu.
• Nhược điểm: Doanh thu biến động, phụ thuộc vào số lượng giao dịch, cạnh tranh về giá rất khốc liệt.

4. Advertising Model (Mô hình Quảng cáo)

• Cách hoạt động: Cung cấp nội dung/dịch vụ miễn phí cho người dùng và kiếm tiền từ việc hiển thị quảng cáo cho các bên thứ ba.
• Ví dụ:
  • Google/Facebook: Nguồn thu chính từ việc bán không gian quảng cáo cho doanh nghiệp.
  • Các trang báo mạng, blog, game miễn phí có chèn quảng cáo (Sau này bạn có thấy The Knowledge Explorer có quảng cáo thì đấy là mình đang áp dụng mô Advertising Model để kiếm thêm doanh thu duy trì website)
• Ưu điểm: Hấp dẫn người dùng vì miễn phí, tiềm năng doanh thu lớn nếu có lượng traffic/user khổng lồ.
• Nhược điểm: Cần lượng truy cập cực lớn mới hiệu quả, trải nghiệm người dùng có thể bị ảnh hưởng bởi quảng cáo, doanh thu phụ thuộc vào thị trường quảng cáo.

5. Commission Model (Mô hình Hoa hồng)

• Cách hoạt động: Đóng vai trò trung gian kết nối người mua và người bán (hoặc cung cấp dịch vụ), thu một khoản phí (hoa hồng) trên mỗi giao dịch thành công.
• Ví dụ:
  • Airbnb: Thu phí dịch vụ từ cả chủ nhà và khách thuê.
  • Grab/Uber (với tài xế): Thu % trên mỗi cuốc xe.
  • Các sàn thương mại điện tử (Shopee, Tiki…) thu hoa hồng từ nhà bán.
  • Các nền tảng môi giới (bất động sản, việc làm…).
• Ưu điểm: Không cần sở hữu tài sản/tồn kho, dễ mở rộng quy mô, tập trung vào xây dựng nền tảng và cộng đồng.
• Nhược điểm: Doanh thu phụ thuộc vào khối lượng và giá trị giao dịch, cần xây dựng được niềm tin và giải quyết vấn đề “gà và trứng” (có người bán thì mới có người mua, và ngược lại).

6. Usage-Based Model (Pay-As-You-Go – Trả tiền theo mức sử dụng)

• Cách hoạt động: Tính phí dựa trên mức độ/khối lượng khách hàng thực sự sử dụng sản phẩm/dịch vụ.
• Ví dụ:
  • AWS (Amazon Web Services)/Google Cloud: Tính tiền theo giờ dùng máy chủ, dung lượng lưu trữ, băng thông…
  • Uber/Grab (với khách hàng): Tính tiền dựa trên quãng đường và thời gian di chuyển.
  • Các nhà mạng tính cước điện thoại/data theo dung lượng sử dụng.
• Ưu điểm: Linh hoạt cho khách hàng (dùng nhiêu trả nhiêu), rào cản ban đầu thấp, doanh thu có thể tăng khi khách hàng dùng nhiều hơn.
• Nhược điểm: Doanh thu khó dự đoán hơn Subscription, cần hệ thống đo lường chính xác.

Ngoài ra, còn có các biến thể hoặc mô hình khác như: Licensing (cấp phép sử dụng công nghệ/thương hiệu), Affiliate Marketing (tiếp thị liên kết), Donation (quyên góp)…

“Người Khổng Lồ” Kiếm Tiền Thế Nào? Bài Học Từ Big Tech

Hiếm có công ty lớn nào chỉ dựa vào một nguồn doanh thu duy nhất. Việc kết hợp nhiều mô hình giúp họ tối ưu lợi nhuận và giảm rủi ro.

• Amazon: Bắt đầu với Transactional (bán sách online), sau đó thêm Subscription (Amazon Prime), Advertising (trên sàn TMĐT), Usage-Based (AWS), Commission (Marketplace cho bên thứ 3)…
  • Bài học: Đa dạng hóa nguồn thu, tận dụng hệ sinh thái sẵn có.
• Google: Trụ cột là Advertising (Google Search, YouTube), nhưng cũng có Subscription (Google Workspace, YouTube Premium), Transactional (bán điện thoại Pixel, loa Google Home)…
  • Bài học: Kết hợp B2C (người dùng cuối) và B2B (doanh nghiệp), tận dụng dữ liệu người dùng.
• Apple: Doanh thu khủng từ Transactional (bán iPhone, Mac), nhưng ngày càng đẩy mạnh Subscription (Apple Music, iCloud, Apple TV+) và Commission (30% phí trên App Store).
  • Bài học: Xây dựng hệ sinh thái “khép kín” để giữ chân người dùng và tạo nhiều điểm chạm doanh thu.

=> Kết luận: Đừng ngại kết hợp, nhưng phải hợp lý và phục vụ chiến lược chung!

Revenue Model “Nằm Vùng” Ở Đâu Trong Bài Pitch Deck?

Đây là câu hỏi nhiều bạn thắc mắc! Lật qua lật lại cấu trúc pitch deck mẫu, sao không thấy slide nào tên là “Revenue Model”?

Đúng vậy! Thường thì Revenue Model không đứng thành một slide riêng mà là một phần quan trọng nằm trong slide “Business Model” (Mô hình Kinh doanh).

Trong slide Business Model, bạn sẽ trình bày tổng thể cách startup vận hành để tạo ra giá trị và thu tiền. Revenue Model chính là phần làm rõ “Dòng doanh thu” (Revenue Streams) đến từ đâu.

Nhìn lại ví dụ AgriEye bạn cung cấp:

Slide Business Model của họ không chỉ nói bán drone. Nó thể hiện cả quy trình từ mua linh kiện, tận dụng nguồn lực (lab, con người), cách tiếp cận khách hàng, và quan trọng là chỉ rõ 2 nguồn thu:

1. Freemium: Bản free giới hạn + bản premium nhiều tính năng hơn cho platform phân tích dữ liệu nông nghiệp.
2. Subscription: Thu phí định kỳ cho các gói dịch vụ cao cấp hoặc dữ liệu chuyên sâu.

Điểm cộng “ăn tiền”: Họ lồng ghép yếu tố “Circular Economy” (Kinh tế Tuần hoàn) vào Business Model. Điều này không chỉ cho thấy họ có nguồn thu, mà còn tạo ra tác động tích cực (Impact) lên môi trường – một yếu tố ngày càng được BGK các cuộc thi startup đánh giá cao!

=> Lời khuyên: Khi trình bày Business Model, hãy làm nổi bật phần Revenue Streams. Giải thích rõ ràng bạn chọn mô hình nào, tại sao, và nó liên kết thế nào với giá trị bạn mang lại cho khách hàng và (nếu có thể) tác động xã hội/môi trường.

Làm Sao Chọn Revenue Model “Chân Ái” Cho Startup Của Bạn?

Không có công thức nào đúng cho tất cả. Việc lựa chọn phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

1. “Đọc vị” Khách hàng Mục tiêu: Họ là ai (sinh viên, doanh nghiệp, người nội trợ…)? Họ có sẵn sàng trả tiền không? Thói quen chi tiêu của họ là gì? Họ nhạy cảm về giá đến mức nào? (Ví dụ: Sinh viên có thể thích Freemium hơn).
2. Hiểu rõ “Đứa Con Tinh Thần”: Sản phẩm/dịch vụ của bạn là gì? Nó mang lại giá trị liên tục (như phần mềm, nội dung) hay chỉ một lần? Có yếu tố mạng lưới không (càng đông càng vui)? (Ví dụ: Dịch vụ cloud hợp với Usage-Based, nền tảng kết nối hợp với Commission).
3. “Soi” Đối Thủ Cạnh Tranh: Họ đang dùng mô hình nào? Có thành công không? Có “kẽ hở” nào để bạn làm khác biệt và tốt hơn không? (Nhưng đừng chỉ copy y chang nhé!).
4. Tính đến Chi Phí: Mô hình bạn chọn có đòi hỏi chi phí vận hành, chi phí thu hút khách hàng ban đầu cao không? Bạn có đủ nguồn lực để “nuôi” nó giai đoạn đầu?
5. Thử Nghiệm & Đo Lường (Quan trọng nhất!): Đừng chỉ ngồi đoán! Hãy đưa ra giả định và tìm cách kiểm chứng sớm nhất có thể (MVP – Minimum Viable Product). Nói chuyện với khách hàng tiềm năng, chạy thử nghiệm A/B testing… Startup là quá trình liên tục học hỏi và điều chỉnh. Dropbox từng thử nghiệm Freemium rất kỹ trước khi áp dụng rộng rãi.

Revenue Models Giúp Bạn “Tỏa Sáng” Trước Ban Giám Khảo

Ngoài việc chỉ ra cách kiếm tiền, một số mô hình doanh thu, khi được lựa chọn và trình bày khéo léo, có thể ngầm chứng minh tiềm năng và sự thông minh chiến lược của startup bạn:

1. Mô hình Thể hiện Tiềm năng Mở Rộng Quy Mô (Scalability):
   • Các mô hình như Subscription, Freemium (khi đạt quy mô), Advertising, Commission thường dễ scale hơn Transactional truyền thống (vì không bị giới hạn bởi sản xuất vật lý hay nhân lực trực tiếp). Nhấn mạnh được yếu tố này cho thấy tầm nhìn dài hạn của bạn.
2. Mô hình Có Unit Economics Hấp Dẫn:
   • Hãy cố gắng ước tính (dù chỉ là ban đầu) Chi phí Thu hút Khách hàng (CAC) và Giá trị Vòng đời Khách hàng (LTV). Một mô hình (như Subscription) có LTV cao hơn nhiều lần CAC sẽ cực kỳ thuyết phục về khả năng sinh lời bền vững.
3. Mô hình Tạo Ra Network Effects (Hiệu ứng Mạng lưới):
   • Nếu startup của bạn là nền tảng (marketplace, mạng xã hội), mô hình Commission hoặc Advertising sẽ mạnh hơn khi có nhiều người dùng. Giải thích được cơ chế “càng đông càng vui và càng ra tiền” này là một điểm cộng lớn.
4. Mô hình Gắn Liền Với Impact (Tác động):
   • Như ví dụ AgriEye, nếu Revenue Model của bạn không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần giải quyết vấn đề xã hội/môi trường (ví dụ: mô hình chia sẻ doanh thu với nông dân, mô hình bán sản phẩm tái chế…), hãy làm nổi bật nó! BGK ngày nay rất quan tâm đến các startup tạo tác động kép.
5. Mô hình Thể hiện Sự Thấu Hiểu Khách Hàng Sâu Sắc:
   • Việc bạn chọn Freemium vì hiểu đối tượng sinh viên eo hẹp, hay chọn Usage-Based vì khách hàng doanh nghiệp muốn linh hoạt… cho thấy bạn thực sự nghiên cứu và đặt khách hàng làm trung tâm.

=> Khi pitching, đừng chỉ nói “Tụi em dùng mô hình X”. Hãy giải thích tại sao bạn chọn nó và nó chứng minh điều gì về tiềm năng của startup.

Những “Hố Bom” Cần Tránh Khi Xây Dựng Revenue Model

• Quá Tham Lam, Phức Tạp Hóa: Mới bắt đầu mà ôm đồm 3-4 mô hình cùng lúc có thể khiến bạn phân tán nguồn lực và làm khách hàng bối rối. Hãy bắt đầu đơn giản, tập trung vào 1-2 mô hình cốt lõi.
• Sao Chép Máy Móc: Thấy đối thủ thành công với Subscription là mình cũng làm y chang mà không xem xét sản phẩm, khách hàng của mình có phù hợp không.
• “Đoán Mò” Thay Vì Kiểm Chứng: Đưa ra các con số doanh thu dự phóng “trên trời” mà không có cơ sở hay kế hoạch kiểm chứng thực tế.
• Làm Rồi… Để Đó: Thị trường và khách hàng luôn thay đổi. Revenue Model của bạn cũng cần được đánh giá và điều chỉnh định kỳ.

Lời Kết: Revenue Model – Không Chỉ Là Tiền, Mà Là Chiến Lược!

Các bạn thấy đó, Revenue Model không chỉ đơn thuần là “chọn cách thu tiền”. Nó phản ánh chiến lược kinh doanh, sự thấu hiểu thị trường, khách hàng và là nền tảng cho sự phát triển bền vững của startup.

Trong một cuộc thi startup, việc bạn trình bày một Revenue Model rõ ràng, được phân tích kỹ lưỡng và phù hợp với bối cảnh sẽ tạo ấn tượng mạnh mẽ về tư duy kinh doanh sắc bén của đội bạn.

Hãy nhớ rằng, không có mô hình nào là hoàn hảo tuyệt đối. Điều quan trọng là tìm ra mô hình phù hợp nhất với “đứa con tinh thần” của bạn, liên tục kiểm chứng, học hỏi và tối ưu nó.

The post Revenue Model – 6+ Mô hình Doanh Thu cho Sinh Viên Startup appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Hoặc có khi nào bạn đọc tin tức, thấy một công ty lớn thay đổi chiến lược, một xu hướng mới nổi lên, và tự hỏi: “Ủa, tại sao lại thế nhỉ? Động lực đằng sau là gì?”

Nếu câu trả lời là “Có”, thì bài viết này chính là dành cho bạn đó! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một công cụ cực kỳ hữu ích, không chỉ giúp bạn “qua môn” mà còn rèn luyện tư duy phân tích sắc bén cho cả chặng đường học tập và sự nghiệp sau này. “Nhân vật chính” của chúng ta chính là Mô hình PESTLE (PESTLE Analysis Model).

Nghe tên có vẻ hơi “sách vở” đúng không? Nhưng tin mình đi, một khi hiểu và biết cách dùng, nó sẽ như một “la bàn” vạn năng giúp bạn định vị và phân tích các yếu tố tác động từ môi trường bên ngoài một cách siêu có hệ thống. Đặc biệt, nó sẽ là “vũ khí” lợi hại để bạn xây dựng những luận điểm chặt chẽ, đa chiều trong các bài essay, bài nghiên cứu của mình. Nào, cùng tìm hiểu xem PESTLE là gì và làm thế nào để nó giúp bạn chinh phục những bài tập “khó nhằn” nhé!

Phân tích PESTLE: 6 “Mảnh Ghép” Tạo Nên Bức Tranh Toàn Cảnh

Vậy Mô hình PESTLE chính xác là gì? Đơn giản lắm, PESTLE là từ viết tắt của 6 nhóm yếu tố vĩ mô chính ảnh hưởng đến một tổ chức, một ngành, hay thậm chí một vấn đề xã hội mà bạn đang nghiên cứu:

PESTLE = Political (Chính trị) + Economic (Kinh tế) + Social (Xã hội) + Technological (Công nghệ) + Legal (Pháp lý) + Environmental (Môi trường).

Hãy tưởng tượng bạn đang cần phân tích một công ty X, hay một hiện tượng Y. Thay vì suy nghĩ lan man, PESTLE cho bạn 6 “chiếc hộp” riêng biệt để bạn xem xét từng khía cạnh một cách có hệ thống. Giống như khi bạn làm thí nghiệm vậy, phải tách các biến số ra để nghiên cứu đúng không?

Giờ thì mình cùng “soi” kỹ từng “chiếc hộp” này nhé!

P – Political (Chính trị): Quyền Lực Chính Phủ và Sự Ổn Định

Yếu tố này liên quan đến các chính sách của chính phủ, sự ổn định chính trị, và cách chính quyền can thiệp vào nền kinh tế hay xã hội. Khi phân tích, bạn hãy đặt câu hỏi:

• Các chính sách thuế, luật lao động, quy định thương mại ảnh hưởng thế nào? (Ví dụ: Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, thuế nhập khẩu thay đổi…)
• Mức độ ổn định chính trị ra sao? Có bầu cử sắp tới không? Có thay đổi lớn về đường lối chính sách không?
• Quan hệ quốc tế, các hiệp định thương mại (như EVFTA, CPTPP) tác động gì?
• Mức độ tham nhũng, bộ máy hành chính hoạt động hiệu quả không?

Ví dụ cho sinh viên: Khi bạn phân tích về ngành du lịch Việt Nam, yếu tố chính trị như chính sách visa cởi mở hơn, hay sự ổn định chính trị sẽ là những điểm cộng lớn thu hút du khách quốc tế.

E – Economic (Kinh tế): Sức Khỏe Nền Kinh Tế và “Túi Tiền” Người Dân

Đây là những yếu tố về kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và sức mua của người tiêu dùng. Hãy xem xét:

• Tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát, lãi suất ngân hàng?
• Tỷ giá hối đoái biến động thế nào (quan trọng nếu phân tích công ty xuất nhập khẩu)?
• Thu nhập bình quân đầu người, tỷ lệ thất nghiệp?
• Chu kỳ kinh tế (đang tăng trưởng, suy thoái hay phục hồi)?

Ví dụ cho sinh viên: Khi làm bài về thị trường bán lẻ, bạn cần phân tích xem lạm phát cao có khiến người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, chuyển sang các sản phẩm giá rẻ hơn hay không.

S – Social (Xã hội): Văn Hóa, Lối Sống và Xu Hướng Cộng Đồng

Yếu tố này tập trung vào các khía cạnh văn hóa, xã hội, nhân khẩu học và thái độ của con người. Đây là lúc bạn cần “bắt trend” xã hội:

• Xu hướng lối sống đang thay đổi (ví dụ: sống xanh, ăn sạch, làm việc linh hoạt, quan tâm sức khỏe tinh thần)?
• Cơ cấu dân số (già hóa dân số, tỷ lệ giới tính, trình độ học vấn)?
• Thái độ, niềm tin, giá trị văn hóa của xã hội?
• Các xu hướng tiêu dùng, nhận thức về thương hiệu, trách nhiệm xã hội?
• Ảnh hưởng của truyền thông, mạng xã hội?

Ví dụ cho sinh viên: Phân tích sự thành công của các quán trà sữa, bạn không thể bỏ qua yếu tố xã hội như văn hóa “tụ tập bạn bè”, trào lưu check-in sống ảo của giới trẻ.

T – Technological (Công nghệ): Động Lực Đổi Mới và Sáng Tạo

Công nghệ luôn thay đổi và tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức lớn. Cần cập nhật:

• Các đột phá công nghệ mới (AI, Big Data, IoT, Blockchain…)?
• Mức độ tự động hóa trong ngành bạn đang phân tích?
• Tốc độ phổ cập internet, smartphone, thương mại điện tử?
• Chi tiêu cho Nghiên cứu & Phát triển (R&D) của quốc gia/ngành?
• Ảnh hưởng của công nghệ đến cách vận hành, marketing, sản phẩm/dịch vụ?

Ví dụ cho sinh viên: Khi viết về ngành ngân hàng, bạn phải nói về sự phát triển của mobile banking, fintech, và cách nó đang thay đổi cách người dùng giao dịch.

L – Legal (Pháp lý): Khung Khổ Luật Lệ và Quy Định

Yếu tố này bao gồm hệ thống luật pháp mà các tổ chức, cá nhân phải tuân thủ. Đừng nhầm lẫn nó với Political nhé! Political là về chính sách, đường lối, sự can thiệp của chính phủ, còn Legal là các luật lệ, quy định cụ thể đã được ban hành.

• Luật doanh nghiệp, luật cạnh tranh, luật sở hữu trí tuệ?
• Các quy định về bảo vệ người tiêu dùng, an toàn lao động, an toàn sản phẩm?
• Luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân (quan trọng trong thời đại số)?
• Các quy định đặc thù cho từng ngành (ví dụ: luật quảng cáo, luật môi trường, luật dược phẩm)?

Ví dụ cho sinh viên: Phân tích ngành quảng cáo trực tuyến, bạn cần xem xét các quy định pháp lý về quảng cáo trên mạng xã hội, hay luật bảo vệ dữ liệu người dùng.

E – Environmental (Môi trường): Tác Động Từ và Đến Thiên Nhiên

Yếu tố này ngày càng quan trọng, liên quan đến môi trường tự nhiên và các vấn đề bền vững.

• Các vấn đề về biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan, thiên tai?
• Tình trạng ô nhiễm (không khí, nước, đất), quản lý chất thải?
• Sự khan hiếm tài nguyên thiên nhiên?
• Các quy định về bảo vệ môi trường (nhưng nhớ, bản thân quy định thì thuộc về Legal nhé!)
• Xu hướng tiêu dùng bền vững, kinh tế tuần hoàn?

Ví dụ cho sinh viên: Nghiên cứu về ngành nông nghiệp, yếu tố môi trường như hạn hán, xâm nhập mặn do biến đổi khí hậu sẽ có tác động trực tiếp và rất lớn.

Đọc thêm: Giải thích tháp nhu cầu Maslow: Khi các cấp bậc còn có ý nghĩ hơn thế nữa

Case Study: Thị trường Fast Food tại Việt Nam

Để giúp bạn hiểu rõ hơn từng “mảnh ghép” PESTLE và cách nó tác động thực tế, hãy xem qua các ví dụ chi tiết hơn này nhé. Tưởng tượng bạn đang cần phân tích cho một bài essay về thị trường thức ăn nhanh (Fast Food) tại Việt Nam:

• P – Political (Chính trị):
  • Ví dụ sâu hơn: Thay vì chỉ nói “chính sách”, hãy cụ thể hơn: “Việc Chính phủ Việt Nam ký kết các Hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP (Yếu tố Chính trị) tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các thương hiệu fast food quốc tế thâm nhập thị trường (giảm thuế nhập khẩu nguyên liệu, thủ tục đầu tư thông thoáng hơn), nhưng đồng thời cũng gia tăng áp lực cạnh tranh lên các chuỗi nội địa.” Hoặc: “Sự ổn định chính trị cao tại Việt Nam là một yếu tố thu hút đầu tư nước ngoài vào ngành F&B nói chung và fast food nói riêng.”
• E – Economic (Kinh tế):
  • Ví dụ sâu hơn: “Tốc độ đô thị hóa nhanh và sự gia tăng của tầng lớp trung lưu tại Việt Nam (Yếu tố Kinh tế) làm tăng thu nhập khả dụng và thay đổi lối sống, khiến người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ và dân văn phòng, sẵn sàng chi tiêu nhiều hơn cho các bữa ăn tiện lợi bên ngoài, thúc đẩy nhu cầu fast food.
  • Tuy nhiên, biến động tỷ giá hối đoái có thể ảnh hưởng đến chi phí nhập khẩu nguyên liệu (ví dụ: khoai tây đông lạnh, phô mai) của các chuỗi quốc tế.”
• S – Social (Xã hội):
  • Ví dụ sâu hơn: “Lối sống bận rộn của người dân đô thị (Yếu tố Xã hội) khiến họ ưa chuộng sự nhanh chóng, tiện lợi của fast food. Tuy nhiên, song song đó là xu hướng ngày càng quan tâm đến sức khỏe (‘healthy lifestyle’), đòi hỏi các chuỗi fast food phải có những điều chỉnh như bổ sung lựa chọn salad, món ăn ít dầu mỡ, công khai thông tin dinh dưỡng để đáp ứng nhu cầu này.
  • Ảnh hưởng của văn hóa phương Tây qua phim ảnh, âm nhạc cũng góp phần khiến giới trẻ yêu thích các thương hiệu fast food toàn cầu.”
• T – Technological (Công nghệ):
  • Ví dụ sâu hơn: “Sự bùng nổ của các ứng dụng giao đồ ăn (GrabFood, ShopeeFood, Baemin) (Yếu tố Công nghệ) đã trở thành kênh bán hàng chủ lực, giúp các chuỗi fast food tiếp cận lượng khách hàng khổng lồ mà không cần mở rộng mặt bằng quá nhiều.
  • Việc áp dụng công nghệ vào quy trình đặt hàng (kiosk tự phục vụ), thanh toán không tiền mặt, và hệ thống quản lý chuỗi cung ứng cũng giúp tối ưu hiệu quả hoạt động.”
• L – Legal (Pháp lý):
  • Ví dụ sâu hơn: “Các quy định ngày càng chặt chẽ về An toàn Vệ sinh Thực phẩm (ví dụ: Nghị định 15/2018/NĐ-CP) (Yếu tố Pháp lý) buộc các chuỗi fast food phải đầu tư nghiêm túc vào quy trình kiểm soát chất lượng nguyên liệu, chế biến và bảo quản.
  • Bên cạnh đó, các quy định về nhượng quyền thương mại, luật cạnh tranh, và luật lao động (liên quan đến nhân viên part-time là sinh viên) cũng là những yếu tố pháp lý quan trọng cần tuân thủ.”
• E – Environmental (Môi trường):
  • Ví dụ sâu hơn: “Áp lực từ cộng đồng và người tiêu dùng về vấn đề rác thải nhựa (ly nhựa, ống hút, hộp đựng) đang thúc đẩy các chuỗi fast food tìm kiếm các giải pháp bao bì thân thiện hơn (ví dụ: chuyển sang ly giấy, hộp giấy tái chế, khuyến khích khách mang ly cá nhân).
  • Ngoài ra, việc đảm bảo nguồn cung ứng nguyên liệu bền vững (ví dụ: thịt gà không dùng kháng sinh tăng trọng, cà phê có chứng nhận) cũng dần trở thành yếu tố cạnh tranh.”

Gỡ Rối “Tam Giác” Dễ Nhầm Lẫn: Social vs. Legal vs. Environmental

Đây là phần quan trọng nè, vì chính mình ngày xưa cũng từng loay hoay chỗ này! Làm sao để phân biệt rạch ròi giữa S – L – E, nhất là khi chúng có vẻ liên quan đến nhau?

• Hãy nhớ:
  • Social (Xã hội): Tập trung vào con người – thái độ, niềm tin, giá trị, lối sống, xu hướng hành vi, nhân khẩu học.
  • Legal (Pháp lý): Tập trung vào luật lệ, quy định – những gì được viết thành văn bản pháp quy, mang tính bắt buộc thi hành bởi nhà nước.
  • Environmental (Môi trường): Tập trung vào môi trường tự nhiên – các yếu tố vật lý như khí hậu, tài nguyên, ô nhiễm, hệ sinh thái.
• Ví dụ cụ thể để phân biệt:
  • “Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sản phẩm thân thiện môi trường” -> Đây là Social. Nó phản ánh sự thay đổi trong thái độ, nhận thức và hành vi của con người (xã hội) đối với vấn đề môi trường. Các doanh nghiệp cần nắm bắt xu hướng xã hội này.
  • “Chính phủ ban hành luật mới quy định về tiêu chuẩn khí thải cho xe ô tô” -> Đây là Legal. Mặc dù nội dung luật là về môi trường (khí thải), nhưng bản chất nó là một quy định pháp lý bắt buộc các hãng xe phải tuân thủ.
  • “Tình trạng ô nhiễm không khí ở các thành phố lớn ngày càng nghiêm trọng” -> Đây là Environmental. Nó mô tả một hiện trạng vật lý của môi trường tự nhiên. Hiện trạng này có thể dẫn đến các quy định Legal mới hoặc thay đổi thái độ Social của người dân, nhưng bản thân nó là một yếu tố Environmental.
  • “Hạn hán kéo dài gây thiệt hại cho nông nghiệp” -> Đây là Environmental, một hiện tượng tự nhiên. Nó có thể kéo theo các chính sách hỗ trợ của chính phủ (Political) hoặc ảnh hưởng đến giá cả lương thực (Economic).

Mẹo nhỏ: Khi phân tích một yếu tố, hãy tự hỏi: “Bản chất cốt lõi của nó là gì? Là về thái độ/hành vi con người (S)? Là về luật lệ/quy định (L)? Hay là về trạng thái/hiện tượng của môi trường tự nhiên (E)?” Việc phân định rõ ràng sẽ giúp bài phân tích của bạn logic và chính xác hơn rất nhiều. Đừng ngại hỏi giảng viên hoặc thảo luận với bạn bè nếu bạn còn băn khoăn nhé!

Đọc thêm: Toàn cầu hóa - Khi sự phát triển cũng đi kèm với những vấn đề "phức tạp"

Áp dụng Mô hình PESTLE vào bài essay: Làm thế nào?

Đừng quá lo lắng, áp dụng PESTLE không phức tạp như bạn nghĩ đâu. Đây là các bước gợi ý:

1. Xác định đối tượng phân tích: Bạn đang phân tích về cái gì? Một công ty cụ thể? Một ngành hàng? Một chính sách? Một xu hướng xã hội?
2. Brainstorm theo 6 yếu tố: Lấy giấy bút hoặc mở file word ra, kẻ 6 cột P-E-S-T-L-E. Nghĩ xem có những yếu tố cụ thể nào trong từng mục đang ảnh hưởng đến đối tượng phân tích của bạn. Cứ liệt kê hết ra đã.
3. Thu thập thông tin (Research!): Tìm kiếm số liệu, dẫn chứng, bài báo, báo cáo… để làm rõ và chứng minh cho các yếu tố bạn đã liệt kê. Nhớ ghi lại nguồn nhé!
4. Đánh giá tác động: Với mỗi yếu tố, xác định xem nó tạo ra Cơ hội (Opportunities) hay Thách thức (Threats) cho đối tượng phân tích. Mức độ ảnh hưởng ra sao?
5. Sắp xếp và viết: Dựa trên khung PESTLE và những thông tin đã phân tích, hãy xây dựng dàn ý chi tiết cho bài essay của bạn. Mỗi yếu tố PESTLE có thể là một phần hoặc một đoạn trong thân bài. Đừng quên phần mở bài giới thiệu vấn đề và mô hình bạn sử dụng, và kết bài tóm tắt lại các phát hiện chính.

Lưu ý: Không phải lúc nào cả 6 yếu tố cũng có mức độ ảnh hưởng như nhau. Hãy tập trung phân tích sâu những yếu tố quan trọng và liên quan nhất đến đề tài của bạn.

Ưu và Nhược điểm của Phân tích PESTLE

Công cụ nào cũng có mặt mạnh mặt yếu, PESTLE cũng vậy:

Ưu điểm:

• Đơn giản, dễ hiểu, dễ áp dụng.
• Cung cấp cái nhìn toàn diện về môi trường vĩ mô.
• Giúp cấu trúc hóa việc phân tích và nghiên cứu.
• Là nền tảng tốt cho các phân tích sâu hơn (như SWOT).

Nhược điểm:

• Có thể tốn thời gian thu thập dữ liệu.
• Dữ liệu có thể nhanh chóng lỗi thời (cần cập nhật).
• Đôi khi chỉ mang tính liệt kê nếu không đi sâu phân tích tác động.
• Khó phân định rạch ròi giữa các yếu tố (như S-L-E chúng ta vừa bàn).
• Có thể bỏ sót các yếu tố vi mô hoặc nội bộ doanh nghiệp (PESTLE chỉ nhìn ra bên ngoài).

Biết được những điểm này giúp bạn sử dụng PESTLE một cách linh hoạt và hiệu quả hơn, kết hợp nó với các công cụ khác khi cần thiết.

Kết luận: Phân tích PESTLE

Vậy là chúng ta đã cùng nhau “bóc tách” khá kỹ về Mô hình PESTLE rồi đó! Hy vọng giờ đây, bạn không chỉ hiểu PESTLE là gì, mà còn thấy được giá trị và sự hữu ích của nó trong việc học tập, đặc biệt là khi làm các bài essay, bài nghiên cứu đòi hỏi sự phân tích đa chiều.

Bên cạnh phân tích PESTLE, một mô hình khác mà bạn cũng cần nên biết khi phân tích các yếu tố nội lực bên trong (lẫn bên ngoài) đó chính là phân tích SWOT. Bài viết này hiện tại cũng đã có trên The Knowledge Explorer rồi nhá!

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

Ngoài ra, bạn cũng có thể tìm đọc thêm về các chủ đề khác của The Knowledge Explorer như:

Startup Competition – Nơi mình chia sẻ về kinh nghiệm tham gia các cuộc thi khởi nghiệp cho sinh viên

Business – Nơi mình chia sẻ về các kiến thức liên quan đến kinh doanh

Marketing – Nơi mình chia sẻ về lĩnh vực “đeo bám” mình suốt 2 năm trời mặc dù không thích lắm

University – Nơi mình chia sẻ về các kiến thức liên quan đến các lý thuyết và học thuật

Health – Nơi mình chia sẻ về chủ đề mình quan tâm dạo gần đây (mình không phải chuyên gia)

Personal share – Nơi mình chia sẻ những trải nghiệm ít ỏi và mơ hồ của bản thân

Chúc bạn 1 ngày tốt lành.

The post Phân Tích Mô Hình PESTLE: “Bí Kíp” Cho Bài Essay điểm 10 appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Mong rằng qua bài viết này, bạn có thể có thêm thông tin về các cuộc thi Startup hiện nay tại Việt Nam và có cho mình những sự lựa chọn phù hợp.

Lưu ý: Dưới đây là những thông tin dựa vào trải nghiệm cá nhân (mình có tham gia 1 vài cuộc thi trong này) và cả research được từ các nguồn khác nhau. Nếu bạn cảm thấy hứng thú với bất kì cuộc thi nào mình đề cập ở dưới, hãy tìm kiếm thêm thông tin chính thức từ các bên đó nhé!

GBA Young Innovation Award – Sân Chơi Đẳng Cấp Quốc Tế

Tổng Quan

GBA Young Innovation Award là một cuộc thi uy tín do Hiệp hội Doanh nghiệp Đức (GBA) tại Việt Nam tổ chức. Cuộc thi này được phát triển từ GBA Business Challenge (ra mắt năm 2020) và hiện đã trở thành nền tảng dành riêng cho sinh viên Việt Nam có khát vọng khởi nghiệp.

Cuộc thi này theo như mình thấy thì có rất ít các bạn biết tới, nhưng với trải nghiệm của mình thì cuộc thi này có quy mô khá lớn, nhất là sau khi họ có cơ cấu lại cuộc thi của mình từ việc chỉ dành cho sinh viên, thì nay hạng mục này nhỏ đi một xíu (về mặt tiền thưởng thôi nhé) vì họ có mở rộng ra các hạng mục khác dành cho các doanh nghiệp tư nhân, đã thành lập lâu năm tại Việt Nam.

Theo mình, GBA đã mở ra một cơ hội rất rất lớn cho các bạn sinh viên vì bây giờ cuộc thi/sự kiện này còn có thêm các manager, các anh chị senior ở rất nhiều lĩnh vực khác nhau quy tụ về. Và chắc chắn là không thể nào thiếu các headhunter. Vì vậy các bạn nên nắm lấy cơ hội này nhé!

Điều Kiện Tham Gia

• Độ tuổi: 18-25
• Ý tưởng kinh doanh phải có yếu tố Việt Nam (người tham gia hoặc nội dung)
• Hồ sơ và thuyết trình phải bằng tiếng Anh

Cấu Trúc Cuộc Thi

Quy trình tham gia khá đơn giản:

1. Tạo 1 Pitch Deck nhưng bị giới hạn ở 8 slides, và nếu bạn băn khoăn không biết nên chọn 8 slides nào để bỏ vào phần Pitch Deck của mình thì hãy xem lại bài viết của mình về chủ để này nhé!
2. Quay 1 video pitch ngắn 2 phút để mô tả thêm về ý tưởng mà bạn muốn mang đến
3. Nộp trước hạn chót (năm 2024 là 31/7)
4. Nếu được chọn vào vòng chung kết, chuẩn bị thuyết trình tại đêm trao giải GBA Business Awards

Giải Thưởng & Cơ Hội

• Giải thưởng tiền mặt 80 triệu VNĐ (này là tổng giải thưởng cho Top1, 2 và 3 nha)

Đội Chiến Thắng Tiêu Biểu

Năm 2024, đội COPEPODS từ Đại học Đà Nẵng đã giành chiến thắng với giải pháp nuôi copepods (một loại giáp xác nhỏ) làm thức ăn cho ấu trùng cá, giúp tăng tỷ lệ sống và tốc độ phát triển đáng kể. Các đội vào chung kết khác cũng rất ấn tượng, như DEEPVOUCHER (Top2) với hệ thống voucher dựa trên blockchain và V-CARBON (Top3) với nền tảng giao dịch và tính toán tín chỉ carbon dựa trên 12 công thức dành riêng cho các loại cây trồng ở Việt Nam, nhằm cải thiện độ chính xác và hạn chế sai số trong việc tính toán.

Startup Wheel – “Gã Khổng Lồ” Trong Làng Khởi Nghiệp

Startup Wheel là một trong những cuộc thi khởi nghiệp lớn nhất Việt Nam, chào đón cả startup trong nước và quốc tế. Đối với sinh viên, đây là cơ hội tiếp xúc với môi trường khởi nghiệp thực tế cực kỳ giá trị.

Quy Trình Thi

Cuộc thi thường diễn ra qua ba giai đoạn:

• Vòng 1: Nộp hồ sơ trực tuyến (thường là tháng 3-4)
• Vòng 2: Các vòng pitch theo khu vực (tháng 5-6)
• Chung kết: Demo Day kết hợp với triển lãm InnoEx vào tháng 7

Phần Thưởng

Người chiến thắng nhận được giải thưởng tiền mặt, một năm sử dụng văn phòng miễn phí tại TP.HCM, và được quảng bá rộng rãi trên truyền thông. Quan trọng hơn, các đội được mentoring 6 tháng từ các chuyên gia trong ngành và kết nối với hơn 70 nhà đầu tư trong sự kiện.

Yêu Cầu Tham Gia

• Mở cho startup, nhóm nghiên cứu, và sinh viên toàn cầu
• Không giới hạn độ tuổi hay giai đoạn phát triển
• Phải là công ty hoặc nhóm độc lập

Điều mình thích về cuộc thi này…

…Đầu tiên là về quy mô của họ. Cuộc thi này đối với mình là rất lớn và sẽ là một cuộc thi đầy sự cạnh tranh không chỉ cho các doanh nghiệp mà còn cho các bạn sinh viên nữa. Và đối với sinh viên thì theo mình điều hay nhất là ở việc networking và tìm kiếm các mentor hướng dẫn.

Ngoài ra mình thấy ban giám khảo cũng là một điểm cộng lớn cho cuộc thi. Ở phần sinh viên thì mình thấy cũng tương đối tuy nhiên ở phần cho các doanh nghiệp thì mình thấy toàn là các bác các cô cấp quản lí, và CEO cả và họ thật sự rất giỏi.

Energy Efficiency Startup Competition (AIS4EE)

Dành cho sinh viên quan tâm đến môi trường, cuộc thi này cung cấp nền tảng chuyên biệt tập trung vào giải pháp năng lượng bền vững.

Là cuộc thi startup đầu tiên tại Việt Nam dành riêng cho các giải pháp hiệu quả năng lượng, AIS4EE phân bổ một quỹ giải thưởng hào phóng 10.000 USD dành riêng cho thí sinh là sinh viên.

Lịch Trình & Hỗ Trợ

Cuộc thi bao gồm chương trình ươm tạo 9 tuần cung cấp đào tạo chuyên biệt về công nghệ năng lượng và kỹ năng thuyết trình.

Yêu Cầu Tham Gia

• Startup/sinh viên tập trung vào hiệu quả năng lượng trong công nghiệp, giao thông, hoặc xây dựng
• Dành cho người trẻ 15-25 tuổi (Youth Track)

Cuộc thi này thì mình chưa có cơ hội tham gia và cũng không có quá nhiều thông tin. Lí do mà mình đưa cuộc thi này vào đây mục đích là để cho các bạn nào có dự án là về khởi nghiệp xanh, hoặc môi trường có thể tham khảo. Vì theo mình thấy thì xu hướng gần đây các cuộc thi, ban giám khảo hay nhà đầu tư người ta đang tập trung hơn vào các dự án phát triển bền vững, vì môi trường,..

Kawai Startup Contest

Kawai Startup Contest sẽ kỷ niệm 20 năm thành lập vào năm nay (2025), là một trong những cuộc thi khởi nghiệp lâu đời và uy tín nhất Việt Nam dành riêng cho doanh nhân trẻ. Từ một sáng kiến nhỏ năm 2006, nó đã phát triển thành một nền tảng mạnh mẽ giúp ra mắt vô số doanh nghiệp thành công.

Đối Tượng Tham Gia

• Người trẻ 18-25 tuổi (chủ yếu là sinh viên đại học)
• Năm 2025: Mở rộng cho cả người sáng lập Việt Nam trên toàn cầu
• Nhóm hoặc cá nhân có ý tưởng kinh doanh sáng tạo
• Ưu tiên các ý tưởng có liên kết với quan hệ kinh tế Nhật-Việt

Cấu Trúc Cuộc Thi

Cuộc thi diễn ra qua ba vòng:

• Vòng 1 (tháng 3-4): Nộp hồ sơ ban đầu và chọn ra 30 dự án hàng đầu
• Vòng 2 (tháng 5-6): Giai đoạn kiểm chứng sản phẩm, nơi các đội hoàn thiện ý tưởng dưới sự hướng dẫn của mentor
• Vòng Chung kết (tháng 7): Sự kiện thuyết trình trực tiếp

Giải Thưởng

• Giải Nhất: 400.000 yên Nhật (khoảng 2.700 USD)
• Giải Nhì: 300.000 yên Nhật
• Giải Ba: 200.000 yên Nhật

Đội Chiến Thắng Nổi Bật

Đội “NaviAI” từ VinUniversity đã gây ấn tượng năm 2023 khi giành giải ba. Dự án của họ—trợ lý ảo AI hỗ trợ tạo nội dung và kỹ năng thuyết trình—đã thuyết phục ban giám khảo với ứng dụng thực tế của trí tuệ nhân tạo. Đội đã ra về với giải thưởng trị giá 457 triệu VNĐ – bao nhiêu là tiền mặt thì mình không biết =))

Cuộc thi được mình đưa vào đây 1 phần vì họ đã có tiếng ở các cuộc thi khởi nghiệp rồi, ngoài ra năm nay là năm kỉ niệm tròn 20 năm thành lập, vì thế mà theo mình quy mô của cuộc thi sẽ lớn hơn và sẽ có những thay đổi tích cực hơn. Vì thế mà bạn cũng nên cân nhắc thêm về cuộc thi này.

Startup Runway – Hành Trình Từ Ý Tưởng Đến Thực Tế

Khác với nhiều cuộc thi chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng, Startup Runway nhấn mạnh vào toàn bộ hành trình khởi nghiệp—từ hình thành ý tưởng đến thử nghiệm thị trường. Nó được thiết kế vừa là một cuộc thi, vừa là một nền tảng giáo dục.

Yêu Cầu Tham Gia

• Sinh viên THPT và đại học trên toàn quốc
• Tập trung vào các dự án có mô hình kinh doanh sáng tạo
• Không giới hạn độ tuổi cụ thể, nhưng chủ yếu nhắm đến sinh viên

Lịch Trình Sự Kiện

• Thời gian: Tháng 2 đến tháng 8/2025
• Thể thức: Hai vòng sơ khảo sau đó là chung kết
• Vòng Sơ khảo: Tập trung vào xác nhận mô hình kinh doanh
• Chung kết: Cuộc thi thuyết trình và trình diễn

Giải Thưởng & Hỗ Trợ

Người chiến thắng nhận được:

• Không gian làm việc tại vườn ươm khởi nghiệp Đà Nẵng
• Cơ hội kết nối kinh doanh với doanh nghiệp địa phương
• Cố vấn và hỗ trợ liên tục

Lợi Thế Hệ Sinh Thái

Điều làm Startup Runway đặc biệt giá trị là danh sách các đối tác tổ chức ấn tượng, bao gồm:

• Đại học Kinh tế Đà Nẵng
• Sở Khoa học và Công nghệ Đà Nẵng
• Đoàn Thanh niên Đà Nẵng
• Hội Doanh nhân trẻ Đà Nẵng
• Vườn ươm Doanh nghiệp Đà Nẵng

Startup Runway thì mình hơi có một chút bias vì đây là cuộc thi do trường mình tổ chức, nhưng mà mình cũng chưa tham gia, và chắc cũng không tham gia. Tuy nhiên, nếu bạn đang học tại Đà Nẵng thì theo mình thấy đây sẽ là một cuộc thi nền tảng để cho bạn làm quen trước cũng như có một vài sự va chạm nhẹ với việc chuẩn bị hồ sơ như thế nào, thuyết trình các thứ, và trả lời câu hỏi. Sau đó thì bạn có thể chọn tham gia các cuộc thi khác lớn hơn.

TECHFEST Vietnam

Nếu bạn đang tìm kiếm cuộc thi khởi nghiệp được chính phủ hậu thuẫn hàng đầu Việt Nam, TECHFEST chính là nó. Được tổ chức hàng năm bởi Bộ Khoa học và Công nghệ, sự kiện này đại diện cho sự công nhận quốc gia cao nhất cho các startup mới nổi.

Đối Tượng Nên Tham Gia

• Sinh viên đại học với sáng tạo tập trung vào công nghệ
• Startup giai đoạn đầu có sản phẩm khả thi tối thiểu (MVP)
• Các đội tập trung vào phát triển bền vững và tác động xã hội

Định Dạng Cuộc Thi

Dựa trên phiên bản 2024, người tham gia có thể mong đợi:

• Đăng ký Ban đầu: Nộp hồ sơ trực tuyến và sàng lọc
• Các Vòng Chọn lọc: Thu hẹp từ hàng trăm đến các ứng viên hàng đầu
• Trình diễn Chung kết: Thuyết trình trực tiếp tại sự kiện TECHFEST thường niên vào tháng 11

Giải Thưởng (Dựa trên năm 2024)

• Tổng Giải thưởng: Gần 16 tỷ VNĐ (khoảng 630.000 USD)
• Lợi ích Bổ sung: Hỗ trợ mở rộng thị trường, quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu và chương trình đào tạo chuyên biệt để tiếp cận thị trường toàn cầu

Các Câu Chuyện Thành Công từ 2024

YEAST ERA (Giải Nhất): Startup công nghệ sinh học này đã cách mạng hóa sản xuất protein probiotic bằng cách kết hợp công nghệ sinh học hiện đại với nguyên liệu tự nhiên. Giải pháp của họ mang lại lợi ích cho sức khỏe miễn dịch và tiêu hóa, đồng thời cung cấp một phương án thay thế bền vững cho các nguồn protein truyền thống.

ENFARM (Giải Nhì): Công ty nông nghiệp công nghệ phát triển công nghệ cảm biến đất chính xác giá cả phải chăng để thúc đẩy nông nghiệp bền vững và cải thiện sinh kế của nông dân.

TUBUDD (Giải Ba): Tạo ra nền tảng kết nối du khách với “người bạn” địa phương để cung cấp trải nghiệm du lịch chân thực, tăng cường giao lưu văn hóa và hỗ trợ nền kinh tế địa phương.

Solana Summit APAC 2025 – Cơ Hội Khám Phá Web3

Mặc dù không phải là một cuộc thi khởi nghiệp thuần túy, Solana Summit APAC đại diện cho một cơ hội lớn cho sinh viên đại học quan tâm đến blockchain và công nghệ Web3.

Chi Tiết Sự Kiện

• Ngày Dự Kiến: 5-7/6/2025 (dựa trên mô hình trước đây) tại Đà Nẵng
• Quy Mô: Khoảng 1.000+ người tham dự, 100+ diễn giả và workshop
• Định Dạng: Trải nghiệm ba ngày tập trung vào lập trình, kết nối, hợp tác và chinh phục

Tại Sao Sinh Viên Nên Tham Dự

• Học Hỏi: Workshop thực hành với các lãnh đạo trong ngành
• Networking: Kết nối với cộng đồng crypto APAC, bao gồm người có ảnh hưởng và nhà đổi mới công nghệ
• Cơ Hội: Tiềm năng trình bày ý tưởng cho các quỹ đầu tư mạo hiểm và giành giải thưởng Summit
• Khởi Đầu Sự Nghiệp: Nhiều startup Web3 đã bắt đầu từ các kết nối tại những sự kiện tương tự

Cách Tham Gia

• Đăng ký miễn phí (dựa trên phê duyệt đơn)
• Số lượng có hạn, nên đăng ký sớm
• Có dự án blockchain/Web3 đang phát triển sẽ tăng cường đơn đăng ký của bạn

Hult Prize – Cuộc Thi Khởi Nghiệp Xã Hội Toàn Cầu

Hult Prize là cuộc thi khởi nghiệp xã hội lớn nhất thế giới, thường được mệnh danh là “Nobel Prize của sinh viên”. Điểm đặc biệt nhất? Giải thưởng lên đến 1 triệu USD dành cho đội chiến thắng! Cuộc thi này thách thức sinh viên đại học trên toàn cầu phát triển các dự án khởi nghiệp giải quyết những vấn đề cấp bách của thế giới, đặc biệt là những thách thức liên quan đến các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc (UN SDGs).

Đối Tượng Tham Gia

Hult Prize mở cửa cho tất cả sinh viên đang theo học tại bất kỳ trường đại học nào trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam. Yêu cầu cụ thể:

• Nhóm từ 2-4 thành viên
• Tất cả thành viên phải đang theo học chương trình cấp bằng tại một trường đại học
• Các thành viên phải đủ 18 tuổi trở lên tính đến ngày 28/2/2025

Cấu Trúc Cuộc Thi

Hult Prize có quy trình thi đấu nhiều giai đoạn, kéo dài suốt cả năm:

1. Vòng Sơ Loại (OnCampus): Thi đấu tại cấp trường đại học (từ tháng 11 đến tháng 2)
2. Vòng Quốc Gia: Người chiến thắng cấp trường tiếp tục thi đấu tại sự kiện quốc gia (tháng 3-5)
3. Vườn Ươm Kỹ Thuật Số: Các startup tham gia hoàn thiện ý tưởng và phát triển MVP với sự cố vấn của chuyên gia (tháng 6-7)
4. Vòng Ươm Tạo Toàn Cầu: Diễn ra tại Ashridge House, Anh Quốc, nơi các đội được cố vấn và tiếp xúc với nhà đầu tư (tháng 8)
5. Chung Kết Toàn Cầu: Sáu đội xuất sắc nhất thuyết trình để giành giải thưởng 1 triệu USD (tháng 9 tại Paris, Pháp)

Tiêu Chí Đánh Giá

Dựa trên thông tin từ cuộc thi Hult Prize tại HKUST 2025, các dự án được đánh giá theo bốn tiêu chí chính:

1. Nhóm (25%): Chuyên môn, cấu trúc và truyền thông của đội
2. Ý Tưởng (25%): Vấn đề, giải pháp và tạo mẫu
3. Tác Động (25%): Sự phù hợp với UN SDGs, đo lường và tăng trưởng
4. Tính Khả Thi (25%): Mô hình kinh doanh, khả năng sinh lời và lợi thế cạnh tranh

Đối với sinh viên Việt Nam, có hai cách để tham gia Hult Prize:

1. Tham gia qua OnCampus Program: Nhiều trường đại học ở Việt Nam đã tổ chức vòng thi cấp trường. Dù vòng đăng ký cho 2025 đã kết thúc, các bạn nên theo dõi để đăng ký cho chu kỳ tiếp theo.
2. Đăng ký trực tiếp: Nếu trường của bạn không tổ chức vòng thi cấp trường, bạn vẫn có thể đăng ký trực tiếp qua trang web chính thức của Hult Prize.

Lời Kết – Chọn Cuộc Thi Phù Hợp Với Bạn

Ở trên là một vài cuộc thi startup dành cho sinh viên mà mình muốn mang đến cho các bạn, và mình nói thật là ngoài kia còn vô số các cuộc thi khởi nghiệp khác nữa. Và cũng có thể bạn không tránh khỏi việc FOMO mà cuộc thi nào cũng đăng kí tham gia. Theo mình, bạn nên chọn các cuộc thi phù hợp với nguồn lực và năng lực của bản thân.

Bạn không nhất thiết phải tham gia tất cả các cuộc thi. Hãy chọn những sân chơi phù hợp nhất với định hướng của mình:

• Nếu ý tưởng của bạn liên quan đến môi trường và bền vững: GBA Young Innovation Award, Energy Efficiency Startup Competition (AIS4EE)
• Nếu bạn muốn tiếp cận nhiều nhà đầu tư: Startup Wheel, TECHFEST
• Nếu bạn đang trong giai đoạn ý tưởng ban đầu: Startup Runway
• Nếu bạn đam mê công nghệ blockchain: Solana Summit APAC
• Nếu bạn quan tâm đến mối quan hệ Việt-Nhật: Kawai Startup Contest
• Còn nếu bạn muốn thử mình ở cuộc thi mang tính quốc tế: Hult Prize

Đối với bản thân mình thì bạn nên tham gia đầu tiên là các cuộc thi startup ở địa phương của bạn, sau đó sẽ học hỏi thêm ở các cuộc thi quy mô toàn quốc, và sau đó nếu được nữa thì sẽ là quốc tế.

Bạn đã từng tham gia cuộc thi khởi nghiệp nào chưa? Hoặc bạn đang hướng tới cuộc thi nào trong năm 2025? Hãy chia sẻ trong phần bình luận nhé, mình rất muốn lắng nghe câu chuyện của bạn!

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình tại đây.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

Chúc bạn 1 ngày tốt lành.

The post 8 Cuộc Thi Startup Hấp Dẫn Dành Cho Sinh Viên Năm 2025 appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Lưu ý nho nhỏ trước khi bắt đầu là đây là kinh nghiệm cá nhân của mình, và dành riêng cho các bạn tham gia vào các cuộc thi khởi nghiệp/Startup.

Mình đã từng tham gia vào 2 cuộc thi Startup với quy mô trong nước và quốc tế. Và trong suốt quá trình chuẩn bị đó, mình đã phải research hàng giờ liền, cùng với việc tìm hiểu các pitching slides khác nhau của các doanh nghiệp đa quốc gia. Và mình thấy rằng nó rất rất tốn thời gian.

Nếu bạn có 1 idea tốt, thì đó là một lợi thế cực kì lớn. Tuy nhiên, nếu phần pitch deck của bạn không thực sự hấp dẫn, rõ ràng, và mạch lạc thì có thể bạn sẽ bị giám khảo reject ngay trước khi bạn kịp trình bày idea cực phẩm của mình.

Vì thế, bài blog này và các series thuộc chủ đề “Startup Competition“ sau này nữa, mình sẽ giúp các bạn cách chinh phục các cuộc thi Startup, hoặc chí ít nhất là sẽ giúp các bạn có thêm kiến thức về chủ đề này.

Cấu trúc của một Pitch Deck

Trong bài viết này mình sẽ đi thẳng vào vấn đề chính mà chắc hẳn các bạn cần nhất. Đó chính là cấu trúc của một Pitch Deck, bao nhiêu slides là đủ? Nên trình bày như thế nào? Và cụ thể hơn nữa là cần bỏ gì vào từng slide. Trong series này mình sẽ đi qua hết các khía cạnh đó cùng bạn.

Lưu ý nho nhỏ: Dưới đây là cấu trúc mà mình đã sử dụng cho bài thuyết trình hay Pitch Desk trong các cuộc thi Startup mà mình tham gia, sau khi tham khảo từ rất nhiều nguồn, đặc biệt là các Pitch Desk quốc tế của các công ty lớn. Ngoài ra, mình cũng đã được mentor/coach của mình xem qua và approve (chấp nhận).

Cover Slide – Slide mở màn

Đây là slide bạn sẽ đưa ra trước khi bắt đầu vào bài thuyết trình chính, để cho nhà đầu tư/giám khảo có thể nắm được các yếu tố cơ bản về ý tưởng của bạn như: tên công ty, và tagline/slogan ngắn gọn thể hiện giá trị cốt lõi/USP mà bạn muốn truyền đạt về sau.

Problem Statement – Xác định vấn đề

Đây là phần theo mình là rất rất quan trọng. Tại vì đây sẽ là slide đầu tiên (không tính cover slide) mà giám khảo sẽ chú ý tới ý tưởng của bạn. Vì vậy ở slide này, bạn phải đưa ra một vấn đề hoặc là cực kì quan trọng hoặc là cực kì khẩn cấp hoặc cả hai. Hãy mô tả vấn đề mà thị trường đang gặp phải, ai đang bị ảnh hưởng, và tại sao đây là một cơ hội lớn để giải quyết.

Ở phần này, việc đưa ra những số liệu là vô cùng cần thiết. Mình sẽ nói cụ thể qua những bài blog sau nhé

Solution – Giải pháp

Sau khi làm rõ vấn đề, startup của bạn sẽ xuất hiện như một “người hùng”. Đây là lúc để mô tả sản phẩm/dịch vụ, cách nó hoạt động và tại sao nó là giải pháp tốt nhất.

Business Model – Mô hình kinh doanh

Phần này cũng cực kì quan trọng tại vì một ý tưởng hay thôi là chưa đủ. Mình đã từng được dạy rằng một ý tưởng chỉ được gọi là “innovation” hay đổi mới sáng tạo khi ý tưởng có thể “commercialized” hay là được thương mại hóa, hay nói nôm na là có thể kiếm được tiền.

Vì vậy ở phần này, bạn cần chứng mình là mình có một hoặc nhiều cách để kiếm tiền được từ khách hàng tiềm năng.

Một trong những khó khăn mà bạn có thể gặp phải là xác định được đâu sẽ là mô hình kinh doanh của mình, nó sẽ là mô hình freemium, subscription, hay quảng cáo,… Mình sẽ nói rõ hơn và giải thích đặc điểm của từng mô hình ở các bài blog sau nha.

Và chỉ doanh thu thôi là chưa đủ. Ở đây, bạn cũng có thể làm cho slide của mình chỉnh chu hơn bằng cách chỉ ra các stakeholder liên quan, chi phí phát sinh, hoặc nói đúng hơn là quy trình kinh doanh của bạn, từ việc sản xuất đến đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Go-to market Roadmap – Chiến lược tiếp cận thị trường

Ở slide này, bạn cần hỏi bản thân mình những câu hỏi sau: Có sản phẩm rồi, nhưng làm sao để đưa nó đến tay khách hàng? Bạn sẽ tập trung vào kênh nào (online, offline, partnership)? Chiến lược tăng trưởng ban đầu là gì?

Ở slide này, bản thân mình và nhóm của mình đã làm một cái Roadmap và kiểu xác định mục tiêu trước mắt là gì, 2,3 năm nữa sẽ như thế nào, và tương lai xa hơn là sao.

Tuy nhiên, theo cá nhân mình, để tránh bị lang mang, mơ hồ, tại vì ai mà quan tâm 5 năm nữa như thế nào đúng không? Trong khi idea này còn chưa chắc thực hiện được. Vì vậy, hãy tập trung vào hiện tại và tương lai gần, và xác định những cách mà theo bạn là phù hợp nhất để đưa sản phẩm ra thị trường.

Competitor Analysis – Phân tích đối thủ cạnh tranh

Ở slide này, bạn sẽ trình bày hay nói đúng hơn là so sánh bạn với các đối thủ cạnh tranh trong lĩnh vực/thị trường mà bạn đang muốn nhắm đến – thường sẽ từ 3 đến 4 đối thủ.

Ở phần này, bạn cũng sẽ thêm vào USP (Unique Selling Point/Proposition) của bạn vào để cho bạn nổi bật hơn so với các đối thủ khác nhé.

Nhắc lại, điều quan trọng nhất trong slide này vẫn là: : Điều gì khiến startup của bạn khác biệt?

Market Size – Quy mô thị trường

Ở đây, bạn sẽ chứng minh cho giám khảo thấy là thị trường mà bạn nhắm tới thực sự tiềm năng, và đủ lớn để bạn có thể sinh lời. Nếu nó quá nhỏ, khả năng cao giám khảo sẽ đặt câu hỏi liệu nó có đủ tiềm năng để tăng trưởng không? Và liệu nó có thực sự hấp dẫn?

Ở đây, mình và team đã xác định quy mô/dung lượng thị trường bằng mô hình TAM, SAM, SOM, và EVG.

Again, hẹn bạn ở bài blog khác nha.

Financial Projections – Dự báo tài chính

Phần này theo mình bạn chỉ cần vẽ combo chart (mình không rõ dịch sao) gồm bar chart thể hiện doanh thu, chi phí, lợi nhuận và line chart sẽ là mức độ tăng trưởng của hoặc là doanh thu hoặc là lợi nhuận.

Captial Requirements – Nhu cầu vốn

Bạn đang gọi vốn bao nhiêu? Số tiền này sẽ được dùng vào những hạng mục nào?

Giám khảo muốn thấy sự hợp lý trong kế hoạch sử dụng vốn của bạn. Bao nhiêu % sẽ vào marketing, bao nhiêu % sẽ vào phát triển đội ngũ, chi phí các kiểu. Một phần nữa là xác định bao nhiêu vốn là đủ và hợp lí.

Team – Đội ngũ

Phần này theo mình là tùy vào những gì bạn đang có. Nếu bạn đã từng có kinh nghiệm chinh phục 2,3 cuộc thi startup khác hoặc đơn giản là đã từng tham gia, thì việc liệt kê điều đó vào đây sẽ cho giám khảo thấy tiềm năng, và kĩ năng của bạn.
Một ý nữa, nếu bạn may mắn được coach hoặc mentor bởi một người anh/chị, thầy/cô thì việc trình bày ra cũng rất quan trọng.

Ví dụ: Bạn đang trình bày idea về một sản phẩm thuộc lĩnh vực hóa học/sinh học chẳng hạn, thì việc bạn được backup bởi thầy cô với cấp bậc Tiến sĩ/ Dược sĩ thì cũng sẽ tạo được niềm tin cho giám khảo.

Closing – Kết thúc

Slide này thì chắc không có gì để nói nhỉ? Bạn chỉ cần đơn giản là có một câu chốt ấn tượng và đề cập lại về sứ mệnh, và tầm nhìn của bạn thôi.

Appendix – Phụ lục

Mục này dành cho những thông tin bổ sung, như dữ liệu chi tiết, hoặc bất cứ điều gì có thể giúp trả lời câu hỏi của giám khảo nha.

Bonus

Ở phần này, mình muốn bổ sung 1 phần nho nhỏ, mà mình nghĩ là sẽ hữu ích đối với các bạn thi các cuộc thi Startup quốc tế.

Bản thân mình thấy, ở các cuộc thi Startup tổ chức với quy mô quốc tế hoặc được tài trợ bởi các nhà đầu tư/ tổ chức từ nước ngoài, thì một yếu tố mà mình thấy họ luôn luôn đánh giá cao về Startup của bạn đó chính là Impact.

Doanh nghiệp của bạn tạo ra giá trị tích cực gì cho xã hội, cho con người, môi trường sống hoang dã,…

Và ở phần Impact này, bạn hãy và nên tham khảo 17 mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc.

Bạn có thể search từ khóa “17 SDGs by UN” là sẽ ra ngay hoặc bạn có thể đọc ở blog của mình. haha.

Lưu ý

Ở trên là những slides mà theo mình là quan trọng và cần có trong một bài pitch deck tốt. Vì thế mà các bạn hãy cố gắng sắp xếp và áp dụng vào bài thi của mình nhé. Tuy nhiên, có 1 vài lưu ý nhỏ mà mình muốn đề cập.

Đó là về việc sẽ có một vài cuộc thi họ sẽ giới hạn số lượng slides của bạn. Trong trường hợp này, bạn đừng quá lo lắng. Mình đã từng gặp trường hợp này rồi. Với trường hợp trên, nếu họ yêu cầu bạn là 8 slides, thì bạn sẽ ưu tiên 8 slides chính mà mình đưa ra (không tính cover page và closing).

Còn lại, cái trick nho nhỏ của mình, là những slides còn lại, bạn hãy bỏ hết vào phần Appendix mà mình có nói ở trên. Bạn cứ bỏ hết vào đó, và sẽ không ai nói gì bạn cả. Mình đã thử và thành công. Bạn cũng thế!

Tại Sao Bạn Cần Một Pitch Deck Tốt?

Mình nghĩ là đa phần các cuộc thi Startup đều yêu cầu các bạn nộp Pitch Deck cùng với 1 bản báo cáo ngắn nhỉ?

Và vì thế mà mĩnh nghĩ rằng bạn cần một Pitch Deck với cấu trúc mạch lạc rõ ràng để tạo ấn tượng tốt đối với ban giám khảo. Vì đơn giản họ phải coi qua hàng chục hoặc hàng trăm bài, vì thế họ chỉ có thể dành 2-3 phút để lướt sơ qua bài của bạn. Vì thế, hãy trình bày thật rõ ràng và mạch lạc.

Nếu bạn đã từng fail tại vòng nộp hồ sơ thì đôi khi không phải do idea hay thị trường các thứ, mà có thể vấn đề nằm ở Pitch Deck của bạn đấy. Vì vậy hãy đầu tư thời gian hơn cho phần này nhé.

Những sai lầm nên tránh khi làm Pitch Deck

Quá nhiều chữ

Mình đã tham khảo qua khá nhiều slides và mình nhận thấy có nhiều slides được trình bày với chi chít chữ trên đó. Bản thân mình không ủng hộ việc đó. Mình thấy 1 slide nên chỉ tóm tắt ý chính và bao gồm các hình ảnh, hiệu ứng minh họa, vậy là đủ. Phần còn lại là phần thuyết trình của bạn.

Đừng để giám khảo đọc quá nhiều. Họ mệt đấy!

Dữ liệu ảo – không có nguồn

Mình nghĩ chúng ta đã qua cái thời chỉ nói “thị trường lớn” mà không có số liệu chứng minh thì không đủ thuyết phục rồi.

Thời bây giờ còn ghê hơn. Số liệu quá nhiều, được sử dụng không hợp lí. Đáng buồn hơn, đôi khi dữ liệu đó lại không phải dữ liệu đáng tin cậy, vì các bạn lấy ở một nguồn không đáng tin.

Mình nghĩ các bạn nên dành thời gian tìm kiếm số liệu ở các bài report. Các bạn chỉ cần search từ khóa mình mong muốn và thử thêm “pdf” vào phía sau. Kết quả theo mình thấy sẽ trả theo các bài báo cáo nhiều hơn. Và số liệu ở đây có phần tốt hơn.

Thêm 1 ý nữa, nếu được bạn hãy lấy số liệu từ bài gốc, thay vì ghi từ các nguồn mà họ trích lại từ đó nhé.

Lời kết

Chắc mình sẽ dừng bài viết này ở đây ha. Vì cũng dài rồi. Trong bài blog tiếp theo, mình sẽ chia sẻ với các bạn một vài yếu tố cần thiết nên có để các bạn apply vào các cuộc thi Startup, như tìm đồng đội như thế nào? Có cần người hướng dẫn không? Nhóm không có người biết làm slides thì sao? Vân vân. Mong rằng bạn sẽ tiếp tục theo dõi series này của mình.

Hơn nữa, bạn đã nhắm tới cuộc thi nào chưa? Nếu chưa hãy xem qua 8 cuộc thi startup dành cho Sinh viên của The Knowledge Explorer nhé!

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình tại đây.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

Chúc bạn 1 ngày tốt lành.

The post Pitch Deck là gì? Cách chinh phục các cuộc thi khởi nghiệp appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Định Nghĩa Các Tổ Chức Quốc Tế

Các tổ chức quốc tế hay International institutions là những thực thể độc lập, được thành lập thông qua các hiệp ước đa phương giữa các quốc gia, nhằm tạo ra một không gian hợp tác chung cho các thành viên.

Họ là những tổ chức có tư cách pháp nhân quốc tế, nghĩa là họ có quyền ký kết các hiệp ước, tham gia quan hệ pháp lý trên trường quốc tế và thậm chí khởi kiện tại các tòa án quốc tế như Tòa án Quốc tế (ICJ) hoặc Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC).

Vậy thì các tổ chức quốc tế này được phân loại như thế nào? Chúng được phân loại theo tiêu chí gì? Hãy đọc tiếp nhá

Phân Loại Các Tổ Chức Quốc Tế

Các tổ chức quốc tế có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Một trong những tiêu chí phổ biến nhất là theo lĩnh vực hoạt động. Chúng ta có thể chia thành các nhóm chính như:

1. Tổ chức quốc tế về kinh tế

Những tổ chức quốc tế điển hình trong lĩnh vực này phải kể đến đó chính là Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), vân vân. Những tổ chức này ra đời với mục tiêu là thúc đẩy thương mại tự do, hỗ trợ phát triển kinh tế và ổn định tài chính trên toàn cầu.

Ví dụ cụ thể là vào năm 2018, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã cung cấp gói hỗ trợ 50 tỷ USD cho Argentina khi nền kinh tế nước này vào thời điểm đó được cho là gặp khủng hoảng lớn khi mà tỉ lệ lạm phát là 30%/năm.

Một ví dụ khác là Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã xóa bỏ 20% thuế quan toàn cầu từ 1995–2020, tạo điều kiện cho các quốc gia mở rộng thị trường.

2. Tổ chức quốc tế về môi trường

Một vài cái tên nổi bật trong lĩnh vực này là Liên Hợp Quốc về Môi trường (UNEP), và UNESCO (với các chương trình bảo tồn di sản văn hoá và thiên nhiên). Các tổ chức này hoạt động nhằm bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên và đối phó với biến đổi khí hậu.

Ví dụ: WWF (Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên) đã giảm 80% nạn phá rừng Amazon từ 2004–2020 thông qua các dự án bảo tồn và hợp tác với chính phủ Brazil

3. Tổ chức quốc tế về nhân đạo và quyền con người

Những tổ chức trong lĩnh vực này hoạt động trong lĩnh vực hỗ trợ nhân đạo, bảo vệ quyền con người, và xử lý các vấn đề liên quan đến xung đột, di cư và tội phạm chiến tranh.

Ví dụ: Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) đã vận động 108 quốc gia bãi bỏ án tử hình, giảm 60% số vụ hành quyết toàn cầu từ 2000–2023.

Ngoài ra, chúng ta còn có thể phân loại dựa trên hình thức thành lập và cấu trúc thành viên của các tổ chức quốc tế trên:

1. IGO (Intergovernmental Organizations – Tổ chức liên chính phủ)

Đây là các tổ chức được thành lập bởi các quốc gia và do chính phủ đại diện. IGO có quyền lực và tư cách pháp lý rõ ràng trong quan hệ quốc tế.

Một vài cái tên điển hình thuộc hình thức này đó là: Liên Hợp Quốc (UN), Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), UNESCO, UNICEF, EU, APEC,…

2. NGO (Non-governmental Organizations – Tổ chức phi chính phủ)

Là các tổ chức không do chính phủ trực tiếp thành lập, thường được thành lập bởi cá nhân, nhóm xã hội hay các tổ chức phi lợi nhuận. Ví dụ: Hội Chữ thập Đỏ, Tổ chức Ân xá Quốc tế. Mặc dù không có tư cách pháp nhân quốc tế như IGO, NGO vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc vận động, giám sát và thúc đẩy các chính sách quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực nhân đạo và môi trường.

Vậy thì lợi ích mà các tổ chức quốc tế này mang lại là gì? Họ đã làm gì cho thế giới? Hãy cùng mình tìm hiểu nhé

Lợi Ích Của Các Tổ Chức Quốc Tế

Thúc đẩy Phát Triển Kinh Tế Toàn Cầu

Như lúc nãy mình có đề cập về việc IMF hỗ trợ cho Argentina. Các tổ chức như IMF và Ngân hàng Thế giới cung cấp các gói hỗ trợ tài chính, tư vấn chính sách cho các quốc gia gặp khó khăn, giúp họ ổn định nền kinh tế. Tuy nhiên, những điều kiện đi kèm của họ cũng có phần khắc nghiệt và đôi khi vẫn gây ra khó khăn cho các quốc gia mong muốn nhận được sự giúp đỡ.

Bảo Vệ và Phát Triển Quyền Con Người

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) cùng các cơ chế giám sát của Liên Hợp Quốc đã góp phần truy tố tội phạm chiến tranh, tội ác diệt chủng và vi phạm quyền con người. Điều này tạo ra một môi trường công bằng, giúp các quốc gia có trách nhiệm hơn trong việc bảo vệ nhân quyền.

Ngoài ra, một ví dụ khác về việc bảo vệ lao động trẻ em là việc Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã thúc đẩy các tiêu chuẩn quốc tế toàn cầu. Qua đó, giúp giảm tỉ lệ lao động trẻ em trên toàn thế giới.

Bảo Vệ Môi Trường và Hỗ Trợ Phát Triển Bền Vững

Các tổ chức quốc tế như UNEP và LHQ đã phát động nhiều hiệp định môi trường, trong đó điển hình là Hiệp định Paris 2015. Các chương trình của WHO dưới sự phối hợp của LHQ và UNDP đã giúp giảm 50% tỷ lệ tử vong do sốt rét từ năm 2000–2020, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tổ Chức Quốc Tế – Chất Keo Kết Nối Toàn Cầu Hóa

Nếu toàn cầu hóa là một bức tranh khổng lồ về sự kết nối giữa các quốc gia, thì các tổ chức quốc tế chính là chất keo giúp các mảnh ghép này dính chặt lại với nhau. Dù muốn hay không, một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau không thể vận hành mà thiếu đi các quy tắc chung và cơ chế hợp tác xuyên biên giới.

Trước khi có những tổ chức như Liên Hợp Quốc (LHQ), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), mỗi quốc gia gần như hoạt động theo luật riêng, dẫn đến mâu thuẫn, chiến tranh và rào cản phát triển. Sự ra đời của các tổ chức quốc tế đã thay đổi điều đó bằng cách:

• Thiết lập các quy tắc chung: Giống như một “trọng tài”, WTO đảm bảo mọi quốc gia chơi theo cùng một luật trong thương mại, tránh tình trạng bảo hộ quá mức hoặc chiến tranh thương mại không cần thiết.
• Tạo ra các cơ chế giải quyết xung đột: Thay vì đối đầu quân sự, các nước có thể mang tranh chấp ra Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) hoặc Hội đồng Bảo an của Liên Hợp Quốc. Dù không hoàn hảo, nhưng ít nhất, đây là một cách hòa bình hơn để giải quyết mâu thuẫn.
• Hỗ trợ điều phối phản ứng toàn cầu: Khi đại dịch COVID-19 bùng phát, WHO đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin, hướng dẫn và phân phối vắc-xin trên toàn cầu thông qua chương trình COVAX. Nếu không có cơ chế hợp tác này, nhiều nước nghèo sẽ bị bỏ lại phía sau.

Nói cách khác, nếu không có các tổ chức quốc tế, toàn cầu hóa có thể vẫn diễn ra, nhưng sẽ là một quá trình hỗn loạn hơn, đầy rẫy rủi ro và thiếu đi sự phối hợp cần thiết để giải quyết các thách thức chung của nhân loại.

Mặt Tối Của Các Tổ Chức Quốc Tế

Tuy vậy, ngoài các mặt lợi mà các tổ chức quốc tế này mang lại. họ cũng có những mặt tối, ví dụ như xung đột quyền lực, lợi ích của các quốc gia thành viên và những hạn chế trong cơ chế hoạt động. Và dưới đây mình sẽ đi qua một vài điểm chính.

Khủng Hoảng Nhân Đạo

Một ví dụ tiêu biểu là thất bại của Liên Hợp Quốc trong việc ngăn chặn nạn diệt chủng Rwanda (1994) khiến khoảng gần 1 triệu người thiệt mạng. Mặc dù vào thời điểm đấy, Liên Hợp Quốc đã thành lập tổ chức là The UN Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR) với mục đích ngăn chặn cuộc diệt chủng này, nhưng vì sự chia rẽ nội bộ, các xung đột lợi ích giữa các quốc gia thành viên, và kết quả là một thảm kịch đã xảy ra.

Trường hợp Rwanda đã cho thấy rằng, ngay cả những tổ chức quốc tế lớn nhất cũng có thể thất bại khi lợi ích chính trị của các quốc gia thành viên lấn át mục tiêu nhân đạo và hòa bình.

Áp đặt điều kiện

Vào những năm 2010-2012, Hy Lạp đối mặt với khủng hoảng nợ công nghiêm trọng. IMF, thời điểm đó, đã áp dụng một loạt các chính sách thắt lưng buộc bụng nhằm ổn định nền kinh tế quốc gia. Các biện pháp này bao gồm cắt giảm chi tiêu công, tăng thuế và thực hiện các cải cách kinh tế khắt khe, với hy vọng tạo điều kiện cho Hy Lạp phục hồi tài chính và cải thiện khả năng thanh toán nợ.

Tuy nhiên, trong thực tế, những chính sách này đã gây ra hậu quả xã hội nghiêm trọng. Một ví dụ cụ thể là việc cắt giảm mạnh mẽ các khoản chi cho các dịch vụ công, trong đó có lĩnh vực y tế. Hậu quả là, người dân Hy Lạp phải chịu đựng mức sống giảm sút, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao và bất ổn xã hội lan rộng. Nhiều người cho rằng, mặc dù về lâu dài các biện pháp thắt lưng buộc bụng có thể giúp ổn định nền kinh tế, nhưng ngay trong thời gian ngắn hạn, chúng lại khiến cuộc sống của người dân trở nên khó khăn, gây ra những hệ quả tiêu cực không thể xem nhẹ.

Qua trường hợp này của Hy Lạp, điều này cho ta thấy rằng khi các tổ chức quốc tế can thiệp vào nền kinh tế của các quốc gia, sự cân bằng giữa ổn định tài chính và phúc lợi xã hội của người dân luôn là một bài toán nan giải.

Việt Nam & Hệ Thống Tổ Chức Quốc Tế

Sự tham gia của Việt Nam trong các Tổ Chức Quốc Tế

Dưới đây là một vài cột mốc đáng chú ý của Việt Nam khi tham gia vào các tổ chức quốc tế mà mình tổng hợp được:

1950: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)

1951: Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO)

1956: Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF)

1976: Ngân hàng Thế giới (WB)

1977: Liên Hợp Quốc (UN)

1992: Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)

1995: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)

1998: Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC)

2007: Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)

3 Tổ Chức Có Tác Động Lớn Đối Với Việt Nam

ASEAN

Việt Nam không chỉ là thành viên tích cực của ASEAN mà còn đóng vai trò tiên phong trong việc xây dựng Hiến chương ASEAN 2008, tạo ra một khung pháp lý chung cho các quốc gia thành viên. Điều này giúp tăng cường sự ổn định chính trị – kinh tế và thúc đẩy hợp tác khu vực.

Tổ chức Thương mại Thế giới – WTO

Việc gia nhập WTO đã mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam tiếp cận thị trường toàn cầu. Bên cạnh đó, sự tự do hóa thương mại cũng giúp cho Việt Nam thu hút được nhiều vốn đầu tư nước ngoài (FDI), chuyển giao công nghệ và cải thiện năng suất lao động. Với việc tiếp cận với thị trường toàn cầu, để có thể cạnh tranh với các đối thủ quốc tế, các công ty ở Việt Nam cũng ra sức cải thiện chất lượng sản phẩm, tăng cường sản xuất, và áp dụng công nghệ trong việc quản lí, qua đó giúp Việt Nam ngày một phát triển.

UNESCO

UNESCO đã công nhận 8 di sản văn hoá, thiên nhiên của Việt Nam (đứng thứ 2 Đông Nam Á, sau Indonesia). Điều này không chỉ giúp nâng cao hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế mà còn tạo điều kiện thúc đẩy kinh tế địa phương thông qua du lịch và văn hoá.

Dưới đây là các di sản văn hóa, thiên nhiên, và hỗn hợp của Việt Nam được UNESCO công nhận được mình tổng hợp lại theo loại, và năm.

Di sản Văn hóa:

1. Quần thể di tích Cố đô Huế (1993)
2. Phố cổ Hội An (1999)
3. Thánh địa Mỹ Sơn (1999)
4. Hoàng thành Thăng Long (2010)
5. Thành Nhà Hồ (2011)

Di sản Thiên nhiên:

1. Vịnh Hạ Long (1994, mở rộng 2000, mở rộng 2023 với Quần đảo Cát Bà)
2. Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (2003, mở rộng 2015)

Di sản Hỗn hợp (Văn hóa và Thiên nhiên):

1. Quần thể danh thắng Tràng An (2014)

Lời kết

Vậy là mình đã chia sẻ những gì mà mình research được trong vài ngày qua về các tổ chức quốc tế. Thật ra mình không định làm chủ đề này vì mình thấy nó hơi kén người đọc, nhưng mà thôi kệ vậy. Lúc đó mình có hứng viết nên mình cũng thử xem sao, và nói chung là nó cho mình biết thêm những gì mình chưa bao giờ nghĩ tới nữa. Như các sự kiện về IMF với Argentina và Hy Lạp, cuộc diệt chủng Rwanda,…

Vì vậy mà nói kiến thức chẳng bao giờ hết các bạn ơi. Hãy cùng mình trau dồi thêm 1 chút kiến thức mỗi.. tuần nha. haha.

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình tại đây.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

Chúc bạn 1 ngày tốt lành.

The post Các Tổ Chức Quốc Tế: Họ Là Ai Và Vì Sao Quan Trọng? appeared first on Nhat-Tan Nguyen.

Nó giống như khi chúng ta mở rộng mối quan hệ bạn bè vậy, từ những người bạn trong lớp cho đến bạn bè từ khắp nơi trên thế giới. Sự kết nối này mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng không tránh khỏi những bất cập và đây cũng là đề tài được tranh luận khá nhiều trên các diễn đàn quốc tế.

Trong bài blog này, hãy cùng The Knowledge Explorer tìm hiểu về khái niệm này nhé.

Định nghĩa – Toàn cầu hóa là gì?

Toàn cầu hóa là quá trình các quốc gia trên thế giới kết nối và phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại, công nghệ, văn hóa và chính sách, tạo ra một mạng lưới tương tác toàn cầu. Nói cách khác, đây là hiện tượng mà ranh giới địa lý trở nên mờ nhạt, cho phép con người, hàng hóa, và thông tin di chuyển tự do hơn giữa các nước.

Toàn cầu hóa là quá trình các quốc gia giao lưu, trao đổi hàng hóa, dịch vụ, ý tưởng, và văn hoá với nhau. – The Knowledge Explorer

Điều gì thúc đẩy toàn cầu hóa? Hệ quả là gì?

Xu thế toàn cầu hóa là hệ quả của rất nhiều yếu tố, một trong số đó có thể kể đến là:

Công nghệ

Nhờ có Internet, khoảng cách giữa các quốc gia giờ đây không còn là rào cản nữa. Chỉ cần vài cú click, bạn có thể liên lạc với bạn bè hay đối tác kinh doanh ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Điều này đã thúc đẩy sự trao đổi thông tin, ý tưởng và kiến thức một cách nhanh chóng và hiệu quả.

Chính sách: Các hiệp định và quy định tạo nền tảng cho giao thương

Chính sách của các quốc gia và các tổ chức quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy toàn cầu hoá:

• Hiệp định thương mại tự do: Các hiệp định như NAFTA, EU hay ASEAN đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho thương mại giữa các quốc gia. Khi các rào cản như thuế quan, hạn ngạch hay các quy định phức tạp được giảm bớt, các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận thị trường quốc tế và tăng cường cạnh tranh.
• Chính sách đầu tư và thị trường mở: Nhiều quốc gia đã nhận ra rằng, thay vì bảo hộ sản xuất nội địa, mở cửa thị trường và thu hút đầu tư nước ngoài có thể mang lại nguồn lực, công nghệ và tri thức mới, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Chính sách này đã tạo ra một “thị trường chung” toàn cầu, nơi mà các nguồn lực có thể lưu chuyển tự do hơn.

Bạn có biết quốc gia nào trên thế giới đến hiện nay vẫn đóng cửa giao thương không?

Sự giao lưu văn hoá

Khi con người di chuyển khắp nơi để du lịch, học tập hay làm việc, họ không chỉ mang theo bản sắc văn hoá của mình mà còn học hỏi, tiếp nhận những giá trị văn hoá mới từ những nền văn hoá khác nhau. Điều này làm phong phú thêm nhận thức, tạo nên sự đa dạng trong cách nhìn nhận thế giới.

Kinh tế

Cuối cùng, không thể không nhắc đến yếu tố kinh tế – một trong những động lực mạnh mẽ nhất:

Chuyên môn hoá và quy mô sản xuất: Khi mỗi quốc gia tập trung sản xuất những mặt hàng mà họ làm tốt nhất, tổng thể sản xuất toàn cầu sẽ tăng lên. Điều này không chỉ làm cho hàng hoá trở nên phong phú, mà còn tạo ra hiệu quả kinh tế cao hơn cho tất cả các bên tham gia.

Ở đây mình muốn nói đến 2 thuật ngữ kinh tế phổ biến đó chính là “Specialization” và “Comparative Advantage“. Bạn có muốn mình viết về chủ đề này không? Nếu có thì cho mình biết nhé

Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC): Các doanh nghiệp ngày nay không còn giới hạn sản xuất trong một quốc gia nữa mà phân chia quá trình sản xuất ra khắp nơi – từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất, cho đến phân phối. Họ tìm kiếm những nơi có chi phí lao động thấp, nguồn lực dồi dào và quy định thuận lợi để tối ưu hoá lợi nhuận. Sự phân chia này không chỉ làm tăng năng suất mà còn thúc đẩy sự liên kết giữa các quốc gia.

Ví dụ: Lấy Apple và iPhone làm ví dụ. iPhone được thiết kế ở trụ sở chính của Apple (Cupertino, California), tuy nhiên, các linh kiện lắp ráp lại được làm ra tại Hàn Quốc, và sản xuất lại nằm ở Đài Loan, và Trung Quốc. Và cuối cùng là được phân phối đến khắp nơi trên thế giới. Đó đều là nhờ quá trình toàn cầu hóa.

Tác động: Lợi ích và thách thức

Bên cạnh những khía cạnh đa dạng, toàn cầu hóa mang lại những tác động rất thực tế, với cả lợi ích lẫn thách thức. Dưới đây, mình sẽ cùng các bạn khám phá những mặt tích cực và những khó khăn mà quá trình toàn cầu hóa đem lại.

Lợi ích của toàn cầu hóa

1. Tăng trưởng kinh tế và nâng cao mức sống
   Như mình đã nói ở phần kinh tế, khi các quốc gia tham gia vào thương mại quốc tế, họ không chỉ tiếp cận nguồn nguyên liệu giá rẻ mà còn mở rộng thị trường tiêu thụ. Điều này giúp tăng trưởng GDP, tạo ra nhiều việc làm và cải thiện mức sống của người dân.
   Ví dụ: Các nước Đông Nam Á như Việt Nam, Thái Lan đã chứng kiến sự phát triển vượt bậc của ngành sản xuất và xuất khẩu nhờ vào sự tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
2. Đa dạng hoá văn hoá và nâng cao sự hiểu biết lẫn nhau
   Việc giao lưu văn hoá không chỉ giúp chúng ta mở mang kiến thức mà còn làm phong phú thêm đời sống tinh thần. Các lễ hội, ẩm thực và nghệ thuật của nhiều quốc gia đều được phổ biến rộng rãi, giúp mọi người có cái nhìn đa chiều về thế giới.
   Ví dụ: Sự lan tỏa của nhạc K-pop, phim Hàn Quốc hay các món ăn đặc trưng như pizza, sushi đã tạo nên một bức tranh văn hoá toàn cầu đa dạng và sống động.
3. Tiếp cận công nghệ và tri thức hiện đại
   Toàn cầu hóa đã thúc đẩy việc chuyển giao công nghệ, giúp các quốc gia có thể tiếp cận những tiến bộ hiện đại như Internet, điện thoại thông minh và các giải pháp tự động hoá. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo điều kiện cho sự đổi mới và sáng tạo trong mọi lĩnh vực.
   Ví dụ: Các doanh nghiệp công nghệ cao tại Ấn Độ hay Trung Quốc đã nhanh chóng bắt kịp xu hướng toàn cầu, trở thành những “trạm dừng” quan trọng của chuỗi cung ứng công nghệ trên toàn cầu.

Thách thức của toàn cầu hóa

1. Sự chênh lệch giàu nghèo

Mặc dù toàn cầu hóa giúp tăng trưởng kinh tế, nhưng không phải ai cũng hưởng lợi đồng đều. Ở một số quốc gia, dòng vốn và công nghệ chủ yếu tập trung vào các khu vực thành thị, trong khi vùng nông thôn vẫn còn nhiều bất lợi. Điều này dẫn đến khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng.

Ví dụ: Ở một số nước đang phát triển, mức sống ở các thành phố lớn có thể khá cao nhưng đồng thời, nông thôn lại gặp khó khăn về cơ sở hạ tầng và dịch vụ công cộng.

2. Sự dịch chuyển ngành nghề

Khi các công ty chuyển sản xuất ra nước có chi phí lao động thấp, nhiều người lao động ở các quốc gia phát triển có thể mất việc. Mặc dù về lâu dài toàn cầu hóa có thể tạo ra việc làm mới, nhưng sự thay đổi nhanh chóng này gây ra nhiều khó khăn cho người lao động, đặc biệt là những người không có kỹ năng chuyên môn cao để thích ứng với thị trường mới.

Ví dụ: Trong thời gian qua, nhiều ngành sản xuất truyền thống tại Mỹ và châu Âu đã chứng kiến sự giảm sút số lượng lao động do các công ty chuyển sang sản xuất tại các quốc gia như Trung Quốc, Việt Nam hay Mexico.

3. Ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường

Sự gia tăng sản xuất và giao thương quy mô toàn cầu kéo theo việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức, từ đó dẫn đến ô nhiễm không khí, nước và đất. Hơn nữa, lượng khí thải từ các phương tiện vận chuyển quốc tế góp phần đáng kể vào biến đổi khí hậu.

Ví dụ: Các tuyến đường hàng hải toàn cầu ngày càng đông, làm tăng lượng khí CO₂ thải ra, đồng thời việc khai thác khoáng sản và gỗ để phục vụ sản xuất công nghiệp cũng đã khiến cho một số khu rừng nguyên sinh bị tàn phá nghiêm trọng.

4. Sự đồng hóa văn hoá và mất dần bản sắc địa phương

Khi các sản phẩm, dịch vụ và phương thức sống được lan truyền rộng rãi trên toàn cầu, rất nhiều giá trị văn hoá địa phương có nguy cơ bị “nuốt chửng”. Điều này có thể dẫn đến sự mất mát của các truyền thống, ngôn ngữ và phong cách sống đặc trưng của mỗi vùng miền.

Ví dụ: Ở nhiều thành phố lớn, chuỗi cửa hàng quốc tế như McDonald’s, Starbucks hay KFC ngày càng thay thế các quán ăn truyền thống, khiến cho những nét đặc sắc của ẩm thực địa phương dần bị mai một.

Những tranh cãi không có hồi kết về toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa – mặc dù mang lại vô vàn lợi ích như kết nối kinh tế, trao đổi văn hoá và sự phát triển công nghệ – nhưng không tránh khỏi những mâu thuẫn và tranh cãi dai dẳng.

Vấn đề chủ quyền: Khi toàn cầu hóa “ép” lên sự tự quyết

Một trong những tranh cãi lớn nhất xung quanh toàn cầu hóa là mâu thuẫn giữa việc mở cửa giao thương quốc tế và quyền tự chủ của các quốc gia. Khi các quốc gia ký kết các hiệp định thương mại tự do hay tham gia vào các tổ chức quốc tế như WTO, họ phải tuân theo một bộ quy tắc chung – nhưng điều này đôi khi lại làm giảm đi phần nào quyền tự quyết nội bộ của mình.

Ví dụ: Một quốc gia nhỏ với nền kinh tế non trẻ có thể bị “ép” theo các quy định quốc tế khi tham gia vào thị trường chung. Họ buộc phải thực hiện các chính sách kinh tế hay môi trường mà có thể không hoàn toàn phù hợp với đặc thù nội địa. Nhiều người cho rằng, thay vì tăng cường chủ quyền, toàn cầu hóa lại khiến các quốc gia như vậy “bị nhấn chìm” dưới áp lực từ bên ngoài. Họ cảm thấy rằng, dù là vì lợi ích chung, nhưng các hiệp định này lại làm mất đi tiếng nói của quốc gia trong những quyết định quan trọng.

Chủ nghĩa đế quốc văn hoá: Văn hoá bản địa bị “thay thế” bởi tiêu chuẩn hóa toàn cầu

Một tranh cãi khác khá “nóng” là vấn đề văn hoá. Trong quá trình toàn cầu hóa, các quốc gia phát triển – với sức mạnh truyền thông và các thương hiệu nổi tiếng – thường truyền bá văn hoá của mình ra khắp nơi. Điều này dẫn đến hiện tượng “chủ nghĩa đế quốc văn hoá” (Cultural Imperialism) khi mà giá trị, phong cách sống và thậm chí cả ẩm thực địa phương dần bị lu mờ bởi những tiêu chuẩn toàn cầu hóa đồng nhất.

Ví dụ: Các thương hiệu F&B như McDonald’s hay Starbucks – dù có thể mang lại sự tiện lợi và “chuẩn mực” cho người tiêu dùng, nhưng chúng lại dần chiếm lĩnh không gian sống của những quán ăn, cửa hàng truyền thống tại một vài quốc gia. Điều đó làm lu mờ đi các món ăn truyền thống, địa phương, và đặc trưng của từng vùng miền. Chưa kể, với những “tiêu chuẩn toàn cầu” đó, các món ăn địa phương có thể sẽ dần dần mất đi sự “độc đáo” khi mà chúng bị thay thế bởi các sản phẩm tiêu chuẩn hoá đến từ phương Tây. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến di sản văn hoá mà còn tạo ra một cảm giác mất mát bản sắc đối với người dân.

Ô nhiễm môi trường

Một tranh cãi đặc biệt nhức nhối trong thời đại toàn cầu hóa chính là vấn đề môi trường. Các quốc gia đang phát triển thường mong muốn tăng trưởng kinh tế, khai thác tài nguyên để cải thiện đời sống cho người dân. Trong khi đó, các quốc gia phát triển – với trách nhiệm bảo vệ môi trường toàn cầu – lại ép buộc các nước khác phải tuân thủ những tiêu chuẩn môi trường khắt khe.

Lời kết

Nhiều quốc gia đang phát triển cho rằng, để phát triển, họ cần sử dụng và khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên hiện tại. Tuy nhiên, trong khi đó, các hiệp định quốc tế như Hiệp định Paris đòi hỏi mọi quốc gia phải giảm khí thải và áp dụng các công nghệ xanh. Sự mâu thuẫn này tạo ra một “cuộc đấu tranh” không chỉ về kinh tế mà còn về quan điểm – liệu phát triển có nên được đánh đổi với môi trường hay không?

Nhìn chung, những tranh cãi xung quanh toàn cầu hóa luôn xoay quanh việc cân bằng giữa lợi ích chung và lợi ích riêng, giữa phát triển và bảo tồn, giữa mở cửa và giữ gìn chủ quyền. Mỗi quốc gia đều có lý do riêng của mình khi lựa chọn hướng đi, và sự đối đầu này cũng không có lời giải “đúng – sai” tuyệt đối nào cả. Hy vọng với những chia sẻ này, các bạn sẽ có cái nhìn đa chiều và khách quan hơn.

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài blog này của The Knowledge Explorer. Nếu bạn thích những gì mình viết, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết khác của mình tại đây.

Nếu bạn muốn mình viết về đề tài gì. Đừng ngại comment ở bên dưới nhé.

Chúc bạn 1 ngày tốt lành.

The post Toàn cầu hóa là gì? Những tranh cãi không hồi kết! appeared first on Nhat-Tan Nguyen.